Biblioteka Prawa Oświatowego

ZAMÓW DOSTĘP
Przypomnij mi login i hasło
Wyszukiwanie zaawansowane »

Ustawa o systemie oceniania jakości edukacji - projekt resortu

Ustawa o systemie oceniania jakości edukacji - projekt resortu

Ustawa o systemie oceniania jakości edukacji - projekt resortu

W dniu 23.12.2010 r. MEN opublikował projekt ustawy o systemie oceniania jakości edukacji. Projekt ustawy, zwanej dalej "ustawą o systemie oceniania", skierowany został do uzgodnień międzyresortowych i konsultacji społecznych. Ustawa, która w zamierzeniu jej twórców ma podwyższyć jakość funkcjonowania systemu oświaty w Polsce, ma wejść w życie z dniem 1 września br. Akt zakłada daleko idące zmiany m.in. w systemie nadzoru pedagogicznego.

Obecny stan prawny

O nadzorze pedagogicznym traktują już przepisy Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1997 r., Nr 78, poz. 483, z późn. zm.). Nadzór pedagogiczny nad szkołami i zakładami wychowawczymi przewiduje wprost przepis art. 70 ust. 3 ustawy zasadniczej. Zobowiązuje on także do uregulowania zasad jego sprawowania w ustawie.

Na gruncie obowiązujących przepisów tą ustawą jest u.s.o., która określa przedmiot nadzoru pedagogicznego, organy uprawnione do jego sprawowania oraz środki służące organowi sprawującemu ten nadzór. Określenie szczegółowych zasad sprawowania nadzoru pedagogicznego oraz kwalifikacji osób uprawnionych do jego sprawowania ustawa deleguje w art. 35 ust. 6 na ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania.
Upoważnienie ustawowe wykonuje rozporządzenie MEN z dnia 07.10.2009 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (Dz.U. Nr 168, poz. 1324), zwane dalej „rozporządzeniem o nadzorze”. Regulacje z nim związane znajdują się ponadto w poszczególnych aktach wykonawczych do u.s.o. Do regulacji dotyczących nadzoru pedagogicznego należy też zaliczyć niektóre przepisy KN oraz aktów wykonawczych do tejże ustawy.

Istota nadzoru pedagogicznego

Nadzór pedagogiczny został scharakteryzowany w u.s.o. Zgodnie z przytoczoną ustawą polega on na:

  • ocenianiu stanu i warunków działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej szkół, placówek i nauczycieli;

  • analizowaniu i ocenianiu efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkół i placówek;

  • udzielaniu pomocy szkołom, placówkom i nauczycielom w wykonywaniu ich zadań dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych;

  • inspirowaniu nauczycieli do innowacji pedagogicznych, metodycznych i organizacyjnych.

W ramach ww. działalności przedmiotem zainteresowania nadzoru jest m.in.:

  • zgodność zatrudniania nauczycieli z wymaganymi kwalifikacjami;

  • realizacja podstaw programowych i ramowych planów nauczania;

  • przestrzeganie zasad oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów oraz przeprowadzania egzaminów, a także przestrzeganie przepisów dotyczących obowiązku szkolnego oraz obowiązku nauki;

  • przestrzeganie statutu szkoły lub placówki;

  • przestrzeganie praw dziecka i praw ucznia oraz upowszechnianie wiedzy o tych prawach;

  • zapewnienie uczniom bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki.

Warto także wspomnieć, że przedmiotem nadzoru są nie tylko szkoły i placówki, ale także organy prowadzące, co wynika z art. 33 ust. 8 i art. 34 ust. 1 u.s.o. Zgodnie z ustawą organy sprawujące nadzór pedagogiczny mogą wobec nich stosować środki zmierzające do usunięcia uchybień polegających na działaniach niezgodnych z przepisami ustawy.

Formy nadzoru

W myśl rozporządzenia o nadzorze organy sprawujące nadzór realizują go w trzech formach:

1)  ewaluacji działalności edukacyjnej szkół i placówek;

2)  kontroli przestrzegania przepisów prawa dotyczących działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej szkół, placówek i nauczycieli;

3)  wspomagania pracy szkół i placówek oraz nauczycieli w zakresie ich działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej.

Ad. 1.
Ewaluacja, jako forma nadzoru pedagogicznego, jest badaniem skupiającym się na jakości wypełniania przez szkoły i placówki funkcji dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz wykonywania innych zadań statutowych. Ewaluacja prowadzona przez organ sprawujący nadzór pedagogiczny to ewaluacja zewnętrzna. Z ewaluacją wewnętrzną mamy zaś do czynienia wtedy, gdy jest ona prowadzona przez dyrektora szkoły lub placówki i innych nauczycieli, którym powierzono stanowiska kierownicze.

Ad. 2.
Organ sprawujący nadzór pedagogiczny nad szkołą lub placówką przeprowadza kontrolę, zgodnie z procedurą zawartą w rozporządzeniu. Celem działalności kontrolnej jest ustalenie stanu faktycznego w zakresie działalności szkół i placówek, a także dokonanie oceny działalności szkół i placówek oraz organów je prowadzących pod względem legalności i rzetelności.

Ad. 3.
Wspomaganie pracy szkół i placówek odbywa się m.in. poprzez przygotowywanie i publikowanie różnego rodzaju materiałów, zestawień i przykładów dobrych praktyk. Do zadań organów nadzoru w zakresie wspomagania pracy szkół i placówek należy także wskazywanie znaczenia procesu ewaluacji dla poprawy jakości pracy szkół i placówek.

Podmioty sprawujące nadzór

Do podmiotów sprawujących nadzór pedagogiczny, zgodnie z obowiązującymi przepisami, zaliczają się:

  • minister właściwy do spraw oświaty i wychowania;

  • minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego;

  • minister właściwy do spraw rolnictwa;

  • minister właściwy do spraw środowiska;

  • minister sprawiedliwości i podporządkowane organy;

  • kuratorzy oświaty;

  • specjaliści zewnętrzni;

  • dyrektorzy szkół lub placówek.

Organy sprawujące nadzór pedagogiczny wykonują swe zadania przy pomocy nauczycieli zatrudnionych na stanowiskach wymagających kwalifikacji pedagogicznych w urzędach tych organów lub, w przypadku ministrów, także w podporządkowanych im jednostkach organizacyjnych.

Zasadniczą rolę w nadzorze odgrywali dotąd kuratorzy oświaty. W obecnym stanie prawnym istnieje 16 kuratoriów, których praca zorganizowana jest w 72 siedzibach (siedziby główne, delegatury, wydziały lub oddziały zamiejscowe).

W myśl obowiązujących przepisów kuratorzy sprawują nadzór nad publicznymi i niepublicznymi szkołami i placówkami oraz placówkami doskonalenia nauczycieli, w tym nad niepublicznymi placówkami doskonalenia nauczycieli o zasięgu ogólnokrajowym. Nadzorują także szkoły działające w publicznych i niepublicznych placówkach opiekuńczo-wychowawczych i ośrodkach adopcyjno-opiekuńczych oraz inne formy wychowania przedszkolnego, które znajdują się na obszarze danego województwa.

Kurator oświaty, jak i inne organy sprawujące nadzór pedagogiczny, mogą także zlecać prowadzenie badań i dokonywanie ekspertyz specjalistom zewnętrznym. Możliwość taką przewiduje u.s.o., a konkretnie jej art. 35 ust. 5a. Badania i ekspertyzy takich specjalistów mają, w zamierzeniu ustawodawcy, służyć ocenie efektywności działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej szkół i placówek.

Szczególnym rodzajem nadzoru jest z kolei nadzór o charakterze wewnętrznym, sprawowany przez dyrektora szkoły lub placówki – w stosunku do nauczycieli i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w kierowanej przez dyrektora jednostce organizacyjnej. W sytuacji gdy funkcję dyrektora piastuje osoba niebędąca nauczycielem, taki nadzór sprawuje nauczyciel zajmujący inne stanowisko kierownicze w szkole.

Założenia projektu ustawy o systemie oceniania

Przygotowany przez rząd projekt ustawy o systemie oceniania przewiduje wiele zmian w zakresie nadzoru pedagogicznego. Jak wskazują pomysłodawcy aktu, jego celem jest stworzenie efektywnego centralnego systemu zapewnienia jakości edukacji. Na wspomniany system składać się ma m.in. sprawnie zarządzany i jednolity państwowy system nadzoru pedagogicznego.

Potrzeba zmian uzasadniana jest wadliwym funkcjonowaniem tak nadzoru, jak i pozostałych sfer związanych z oceną jakości edukacji. Analiza wyników czynności nadzoru pedagogicznego sprawowanego przez kuratorów oświaty w roku szkolnym 2009/2010 wykazała, że słabą stroną funkcjonującego obecnie systemu nadzoru jest objęcie wspomagania pracy szkół i placówek zakresem tego nadzoru.

W związku z tym konieczne stało się wyodrębnienie z nadzoru pedagogicznego zadania polegającego na wspomaganiu szkół i placówek w doskonaleniu jakości ich pracy i jego przekazanie Krajowemu Ośrodkowi Rozwoju Edukacji (KORE). Powstanie on z przekształcenia Ośrodka Rozwoju Edukacji i Krajowego Ośrodka Wspierania Edukacji Zawodowej i Ustawicznej. Krajowy Ośrodek Rozwoju Edukacji będzie prowadził działania w tym zakresie we współpracy z placówkami doskonalenia nauczycieli, poradniami psychologiczno-pedagogicznymi i bibliotekami pedagogicznymi.

Konsekwencją proponowanych zmian jest zdefiniowanie nadzoru pedagogicznego w sposób gwarantujący realizację zadań związanych z analizowaniem i ocenianiem jakości pracy szkół i placówek w zakresie ich działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej. Dotychczasowe obszary nadzoru pedagogicznego dotyczące udzielania pomocy szkołom i placówkom oraz inspirowania nauczycieli do innowacji pedagogicznych, metodycznych i organizacyjnych muszą, zdaniem twórców projektu ustawy o systemie oceniania, stanowić elementy innego systemu – systemu wsparcia szkół i placówek, przyjmującego za podstawę swych działań wyniki sprawowanego nadzoru pedagogicznego oraz egzaminów zewnętrznych.

Problemy, jak się okazuje, dotyczą nie tylko sfery wspomagania. Wskazuje się choćby, iż obecne rozwiązania w zakresie nadzoru pedagogicznego oraz egzaminów zewnętrznych nie dają odpowiednich możliwości systemowego i skutecznego oceniania jakości edukacji. Brak instytucjonalnych i formalnych powiązań między organami nadzoru pedagogicznego oraz komisjami egzaminacyjnymi powoduje, zdaniem przedstawicieli rządu, rozproszenie działań dotyczących oceny efektów pracy szkół, co nie sprzyja podnoszeniu jakości ich pracy.

Zdaniem przedstawicieli rządu powiązanie organów działających we wspomnianych sferach ma istotne znaczenie zwłaszcza obecnie, w związku z obowiązywaniem nowej podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół. Wprowadzenie ww. podstawy doprowadziło do powiązania pracy dydaktycznej szkół z uzyskiwanymi przez nie efektami. W takich okolicznościach wyniki egzaminów zewnętrznych powinny być uwzględniane w procesie oceny jakości pracy szkół. By stało się to zasadą, konieczne jest, zdaniem pomysłodawców projektu, ścisłe powiązanie systemu nadzoru pedagogicznego z systemem egzaminów zewnętrznych.

Przeniesienie uwagi na efekty kształcenia łączy się ze zwiększeniem autonomii szkół w zakresie projektowania i realizowania procesu kształcenia. Przy rosnącej autonomii coraz bardziej istotnym zadaniem władz centralnych staje się określenie wobec szkół wymagań zapewniających wysoką jakość kształcenia, wychowania i opieki.
W opinii pomysłodawców ustawy o systemie oceniania powstaje w związku z powyższym zapotrzebowanie na inne niż dotychczas funkcjonujące instytucje, które byłyby w stanie odpowiednio realizować założenia polityki państwa na tym polu. Nowe, przewidziane projektem instytucje mają zatem zapewniać koordynację systemu nadzoru pedagogicznego z systemem egzaminów zewnętrznych, a także określać zakres i tematy nadzoru pedagogicznego sprawowanego nad szkołami i placówkami oraz obowiązkowe obszary wspomagania.

Nowe instytucje

Osiągnięcie celu, jakim jest zbudowanie efektywnego centralnego systemu zapewnienia jakości w edukacji, ma być możliwe m.in. poprzez utworzenie Krajowego Ośrodka Jakości Edukacji i regionalnych ośrodków jakości edukacji oraz urzędu Naczelnego Inspektora Jakości Edukacji.

Ponadto w miejsce 8 okręgowych komisji egzaminacyjnych oraz 16 kuratoriów oświaty (przy czym komórki organizacyjne kuratoriów oświaty były zlokalizowane w 72 miejscowościach) zostanie utworzonych 7 regionalnych ośrodków jakości edukacji (w Gdańsku, Jaworznie, Krakowie, Łodzi, Łomży, Poznaniu i Wrocławiu) i ok. 30 komórek organizacyjnych pod nadzorem regionalnych ośrodków jakości edukacji, koordynujących ewaluację i kontrolę; jednocześnie część pracowników kuratoriów oświaty pozostanie w odpowiednich wydziałach 16 urzędów wojewódzkich.

Jak twierdzą pomysłodawcy zmian, utworzenie Krajowego Ośrodka Jakości Edukacji i regionalnych ośrodków jakości edukacji pozwoli na pełniejszą realizację zadań w zakresie nadzoru pedagogicznego, obejmujących analizowanie i ocenianie przebiegu procesów oraz efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej, a także innej działalności statutowej szkół i placówek. Regionalne ośrodki jakości edukacji mają zatrudniać m.in. dotychczasowych pracowników kuratoriów oświaty wykonujących zadania z zakresu ewaluacji i kontroli w szkołach i placówkach. Do Krajowego Ośrodka Jakości Edukacji trafią z kolei niektórzy pracownicy Kuratorium Oświaty w Warszawie, wykonujący dotąd zadania w zakresie nadzoru pedagogicznego.

W celu nadzorowania i koordynowania zadań związanych z funkcjonowaniem systemu nadzoru pedagogicznego (wykorzystującego dane pozyskiwane w systemie egzaminów zewnętrznych) oraz systemu wsparcia szkół i placówek ma zostać utworzony urząd Naczelnego Inspektora Jakości Edukacji i obsługująca go jednostka organizacyjna – Naczelny Urząd Jakości Edukacji. Naczelny Inspektor Jakości Edukacji będzie centralnym organem administracji rządowej w sprawach jakości kształcenia, wychowania i opieki w szkołach i placówkach. Do jego zadań należeć będzie m.in. ustalanie zakresu ewaluacji i kontroli, ustalanie przewidzianych do monitorowania obszarów działalności szkół i placówek oraz obszarów wspomagania szkół i placówek na podstawie wyników nadzoru pedagogicznego.

Praca inspektorów

Zmiany przewidziane ustawą dotyczą też organizowania pracy inspektorów jakości edukacji (pracowników nadzoru pedagogicznego przeprowadzających ewaluacje i kontrole w szkołach i placówkach). W efekcie wdrożenia ustawowych zapisów znacząca część pracy inspektorów polegająca na przeprowadzeniu czynności badawczych ma się odbywać w szkołach i placówkach. Przewiduje się także, że pozostała część czynności będzie realizowana z wykorzystaniem nowoczesnych technologii informacyjnych.

Zastosowanie nowoczesnych narzędzi ma umożliwić inspektorom wykonywanie ich zadań w miejscu badania, tj. w szkołach i placówkach, z ograniczeniem konieczności pracy przy biurku. Zmiana charakteru pracy inspektorów wiązać się będzie z dostępem do platformy internetowej, zawierającej bazę danych o szkołach i placówkach, zasób narzędzi diagnostycznych, a także odpowiedni program umożliwiający generowanie wyników, zapisywanie wniosków oraz publikację raportów i analiz.

Ewaluacja

W projekcie kompleksowo uregulowane zostały następstwa ewaluacji – obowiązki organów sprawujących nadzór pedagogiczny związane z zakończeniem ewaluacji i kontroli oraz, będące rezultatem tychże, ewentualne sankcje dla dyrektorów szkół i placówek. Określa się w nim również termin przekazywania dyrektorom szkół i placówek raportu z ewaluacji i protokołu z kontroli oraz tryb postępowania w przypadku zgłoszenia przez dyrektora szkoły lub placówki zastrzeżeń do ustaleń podjętych w wyniku ewaluacji lub kontroli.

W projekcie ustawy o systemie oceniania znalazł się zapis, zgodnie z którym raport z ewaluacji musi zawierać wskazanie poziomów spełniania wymagań w badanych obszarach działalności szkoły lub placówki. Ustalenie w wyniku ewaluacji najniższego poziomu spełniania wymagań w określonym obszarze działalności szkoły lub placówki ma rodzić obowiązek przygotowania i zrealizowania programu poprawy jakości pracy szkoły lub placówki w tym obszarze przez dyrektora szkoły lub placówki.

Projekt przewiduje także obowiązek wystąpienia w określonych sytuacjach przez organ sprawujący nadzór pedagogiczny do organu prowadzącego szkołę lub placówkę z wnioskiem o odwołanie dyrektora szkoły lub placówki. Wystąpienie z wnioskiem o odwołanie będzie obligatoryjne, jeżeli w wyniku kolejnej ewaluacji stwierdzono brak poprawy poziomu spełniania przez szkołę lub placówkę wymagań w obszarze, w którym poprzednio ustalono najniższy poziom spełniania wymagań albo stwierdzono znaczny spadek poziomu spełniania wymagań w badanych obszarach działalności szkoły lub placówki.

Identyczne sankcje przewidziano w przypadku stwierdzenia w wyniku kontroli rażącego naruszenia przepisów prawa przez dyrektora szkoły lub placówki. W przypadku szkół lub placówek niepublicznych sankcją będzie złożenie przez organ sprawujący nadzór pedagogiczny wniosku o wykreślenie szkoły lub placówki z ewidencji. Wspomniane wnioski będą wiążące dla organu prowadzącego szkołę lub placówkę.

Zmiany ustawowe nie są planowane w kontekście trybu postępowania w przypadku naruszenia przepisów u.s.o. przez organ prowadzący szkołę.

Główne zmiany kompetencyjne

Zadania związane ze sprawowaniem nadzoru pedagogicznego, dotychczas realizowane przez kuratorów oświaty, przejąć ma 7 regionalnych ośrodków jakości edukacji, a w przypadku szkół i placówek prowadzonych przez ministrów prowadzących szkoły – ci ministrowie. Część dotychczasowych kompetencji kuratorów oświaty, innych niż sprawowanie nadzoru pedagogicznego nad szkołami i placówkami, przejmą wojewodowie, którzy będą w szczególności odpowiedzialni za realizację polityki oświatowej państwa i współpracę z organami jednostek samorządu terytorialnego w kształtowaniu regionalnej i lokalnej polityki oświatowej.

Niektóre z dotychczasowych zadań kuratora oświaty, związane z szeroko rozumianym zarządzaniem szkołami i placówkami i wykonywaniem zadań organu wyższego stopnia w stosunku do dyrektorów szkół i placówek, przejmą natomiast organy prowadzące szkoły i placówki, które zgodnie z u.s.o. odpowiadają za ich działalność.

Pozostałe zmiany

W projekcie ustawy o systemie oceniania proponuje się też szereg innych zmian, tj.:

  • zmiany związane z przyznawaniem akredytacji placówkom i ośrodkom prowadzącym kształcenie ustawiczne w formach pozaszkolnych – w obecnym stanie prawnym przyznawanie akredytacji leży w gestii kuratora oświaty; mając na względzie doświadczenia dotychczasowych pracowników kuratoriów wykonujących zadania z tego zakresu (a którzy staną się pracownikami wojewody), zadania te proponuje się przekazać właściwym miejscowo wojewodom;

  • zmiany w zakresie stosowania KN – począwszy od dnia 01.09.2011 r. do nauczycieli zatrudnionych dotychczas w kuratoriach oświaty, przechodzących do pracy w Krajowym Ośrodku Jakości Edukacji, regionalnych ośrodkach jakości edukacji oraz Ośrodku Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą, przestaje się stosować przepisy KN; wprowadzone w KN zmiany nie będą miały negatywnego wpływu na powrót do zawodu nauczycieli, którzy odejdą ze szkoły do pracy w utworzonych jednostkach – ww. nauczyciele, w przypadku podjęcia decyzji o powrocie do pracy w szkole, będą mieli prawo do ponownego zatrudnienia zgodnie z kwalifikacjami oraz uzyskanym, w trakcie pracy na stanowisku nauczyciela, stopniem awansu zawodowego;

  • zmiany dotyczące korpusu służby cywilnej – z dniem wejścia w życie ustawy pracownicy zatrudnieni w kuratoriach oświaty oraz urzędach organów administracji rządowej, przechodzący do pracy w nowo tworzonych jednostkach, tracą status członków korpusu służby cywilnej, określony w ustawie z dnia 21.11.2008 r. o służbie cywilnej (Dz. U. Nr 227, poz. 1505, z późn. zm.) – powyższe nie dotyczy jednak pracowników przechodzących do pracy w Naczelnym Urzędzie Jakości Edukacji oraz przyszłych pracowników wojewodów, którzy zachowają status członków korpusu służby cywilnej;

  • zmiany dotyczące podstawy zatrudnienia – pracownicy w nowych jednostkach będą zatrudniani na zasadach ogólnych prawa pracy; dyrektorzy likwidowanych i przejmowanych jednostek mają obowiązek wskazać pracowników przechodzących do nowych jednostek oraz poinformować tych pracowników o zmianie pracodawcy; w przypadku niewyrażenia przez pracowników zgody na przejście do nowego pracodawcy zastosowanie będzie miał przepis art. 231 § 4 k.p.;

  • dotychczasowe kompetencje kuratorów oświaty w zakresie prowadzenia oraz przekazywania baz danych oświatowych, a także sprawdzania kompletności, poprawności i zgodności ze stanem faktycznym danych gromadzonych przez nich w bazach danych oświatowych, zostaną przekazane wojewodom.

    Tomasz Biegański

Czytaj również