Biblioteka Prawa Oświatowego

ZAMÓW DOSTĘP
Przypomnij mi login i hasło
Wyszukiwanie zaawansowane »

Gospodarka budżetowa jednostek oświatowych

Gospodarka budżetowa jednostek oświatowych

Gospodarka budżetowa jednostek oświatowych

Pierwsze cztery miesiące każdego roku to w jednostkach budżetowych okres opracowywania bilansu zysków i strat, sporządzania sprawozdań finansowych i budżetowych. Tegoroczny sezon sprawozdawczy powoli się kończy, a wraz z nim przestaną obowiązywać, co do zasady (o kilku wyjątkach piszemy niżej), regulacje rozp. MF z dn. 27.06.2006 r. w sprawie sprawozdawczości budżetowej (Dz.U. Nr 115, poz. 781, z późn. zm.). Bieżący rok budżetowy jednostki sektora finansów publicznych zamykać będą już według nowych przepisów wykonawczych – to jedna z konsekwencji zmian wprowadzonych nową ustawą o finansach publicznych.

Powołany akt normatywny oraz przepisy go wprowadzające, czyli kolejno:

  • ustawa z dn. 27.08.2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. Nr 157, poz. 1240), zwana dalej „uofp”,
  • ustawa z dn. 27.08.2009 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o finansach publicznych (Dz.U. Nr 157, poz. 1241), zwana dalej „ustawą wprowadzającą uofp”,

ustanawia – i nie jest to sformułowanie na wyrost – „nowy ład” finansowy w sektorze budżetowym. Rząd liczy, że zmiany wpłyną na poprawę przejrzystości finansów publicznych oraz umożliwią zwiększenie kontroli i racjonalizację wydatkowania środków publicznych. Zanim jednak nowy porządek zostanie zainstalowany na wszystkich szczeblach sektora budżetowego, poszczególne jednostki budżetowe czeka w tym roku niemały wysiłek. Trzy słowa charakteryzują go najlepiej: tworzenie, przekształcanie, likwidowanie. Bo obecny rok to okres przejściowy.

Reorganizacja sektora finansów publicznych potrwa do końca roku 2010

Uchwalona w ubiegłym roku uofp wprowadziła daleko idące zmiany w organizacji sektora finansów publicznych, powołując nowe formy organizacyjno-prawne jednostek (agencje wykonawcze, instytucje gospodarki budżetowej, państwowe fundusze celowe), a także likwidując niektóre z dotychczasowych instytucji finansów publicznych. Na wdrożenie zmian systemowych w sektorze finansów publicznych j.s.t. mają czas do końca br. Do 31.12.2010 r. likwidowane będą gospodarstwa pomocnicze jednostek budżetowych i samorządowe fundusze celowe.

Również do końca tego roku zlikwidowanych lub przekształconych zostanie wiele samorządowych zakładów budżetowych. Ustawa zakłada bowiem znaczne ograniczenie ich liczby, mają one nadal funkcjonować tylko w niektórych dziedzinach sfery samorządowej (np. w gospodarce mieszkaniowej). Zakład budżetowy to jednostka, która pokrywa koszty swojej działalności z przychodów własnych, a więc może być tworzona w tych obszarach działalności j.s.t., w których istnieje możliwość pobierania opłat za usługi świadczone przez podmiot będący z organizacyjno-prawnego punktu widzenia zakładem budżetowym. Obok kilku innych powodów to właśnie niespełnianie warunku samofinansowania przez większość zakładów oraz niezbyt przejrzysty przepływ pieniędzy legły u podstaw decyzji o ich likwidacji. Znikną one m.in. z systemu oświaty. To samo dotyczy gospodarstw pomocniczych.

Żeby przekształcić, trzeba zlikwidować

Wiele przedszkoli – a także niektóre szkoły i placówki, jeśli funkcjonują jeszcze jako zakłady budżetowe – czeka w tym roku likwidacja. Tylko tak można dokonać ich przekształcenia z zakładów budżetowych w jednostki budżetowe. Od dnia 01.01.2011 r. wszystkie przedszkola, szkoły i placówki publiczne zakładane i prowadzone przez ministrów i j.s.t. będą jednostkami budżetowymi (art. 14 ustawy wprowadzającej uofp – Dz.U. z 2009 r. Nr 157, poz. 1241).

Przekształcenie i likwidacja zakładu budżetowego to zadanie organu stanowiącego j.s.t. (rady gminy, rady powiatu, sejmiku województwa). Samorządy będą musiały rozstrzygnąć, która ze wskazanych w nowej ustawie form organizacyjno-prawnych będzie optymalna dla realizacji zadań wykonywanych dotąd przez likwidowaną jednostkę. Samorząd nie ma obowiązku przedstawiać pracownikom likwidowanych zakładów budżetowych propozycji nowych warunków pracy lub płacy na dalszy okres – tak wynika z art. 100 ustawy wprowadzającej uofp. Najpóźniej z  dniem 31.12.2010 r. wygasają stosunki pracy z pracownikami tych podmiotów, jeżeli na 30 dni przed terminem zakończenia likwidacji albo nie później niż z dniem 30.11.2010 r. nie zostaną im zaproponowane nowe warunki zatrudnienia; jeśli ich nie przyjmą – stosunki pracy wygasną w terminie 15 dni od dnia złożenia propozycji. Wcześniejsze rozwiązanie stosunku pracy przez pracodawcę z pracownikami likwidowanych podmiotów może nastąpić za wypowiedzeniem. Zarówno w przypadku wygaśnięcia, jak i wypowiedzenia stosunku pracy pracownikom przysługują świadczenia przewidziane dla pracowników, z którymi stosunki pracy rozwiązuje pracodawca z przyczyn niedotyczących pracowników.

Tyle mówią przepisy. W wielu przypadkach ich wdrożenie w życie może oznaczać zmianę sytuacji pracowników likwidowanych czy przekształcanych podmiotów, nie wyłączając groźby utraty zatrudnienia. Część zadań samorządy mogą bowiem powierzyć wyspecjalizowanym podmiotom z sektora prywatnego (chociażby obsługę informatyczną gminy itp.). Tego rodzaju scenariusz nie będzie jednak, według ekspertów, dominujący, a już z pewnością nie w sferze oświatowej. Należy się spodziewać, że wszystkie przedszkola, będące jeszcze zakładami budżetowymi, zostaną przekształcone w jednostki budżetowe, a pracownicy zakładu staną się pracownikami jednostki. Likwidacja będzie miała zatem czysto wirtualny charakter. Znacznie trudniej przewidzieć, jak rozwiązania zostanie kwestia gospodarstw pomocniczych – w takiej formie funkcjonują warsztaty szkolne. Czy czeka je całkowita likwidacja, czy staną się jednostkami budżetowymi, czy ich zadania przejmie macierzysta jednostka (ta, które je powołała) – w tej materii rysują się trzy możliwości. Pierwsza budzi szczególne zaniepokojenie społeczności lokalnych.

Obowiązek informacyjny wynikający z u.s.o.

Ważne jest, by przeprowadzanym zmianom towarzyszyła odpowiednia kampania informacyjna, a mieszkańcy nie pozostawali w niepewności co do dalszego losu przedszkoli, do których posyłają swoje dzieci. Ustawa o systemie oświaty nakłada zresztą na organy prowadzące placówki obowiązek poinformowania o planowanej likwidacji, z co najmniej 6-miesięcznym wyprzedzeniem:

  • rodziców uczniów – w przypadku szkoły dla dorosłych organ prowadzący ma obowiązek poinformować uczniów,
  • właściwego kuratora oświaty,
  • organ wykonawczy jednostki samorządu terytorialnego właściwej do prowadzenia szkół danego typu.

Gmina musi więc odpowiednio zaplanować terminy likwidacji przedszkoli i innych placówek działających jako zakłady budżetowe i gospodarstwa pomocnicze.

Wydzielony rachunek dochodów tylko w oświacie

Spośród wielu zmian w sektorze finansów publicznych kolejną, która domaga się szerszego potraktowania, jest likwidacja wydzielonych rachunków dochodów własnych, prowadzonych dotąd przez państwowe i samorządowe jednostki budżetowe. Ustawa wprowadzająca nową uofp nakłada na dysponentów tych rachunków obowiązek ich zamknięcia i przekazania środków na nich zgromadzonych do 31 grudnia 2010 r. A to też oznacza, że po 01.01.2010 r. rachunków takich nie można już tworzyć.

Do końca br. istniejące rachunki funkcjonują na dotychczasowych zasadach. Co się stanie z nieściągniętymi należnościami i nieuregulowanymi zobowiązaniami? Od 01.01.2011 r. przejmie je jednostka budżetowa, przy której funkcjonowały rachunki dochodów własnych, a środki pieniężne zgromadzone na rachunku zostaną odprowadzone na rachunek pomocniczy albo państwowej jednostki budżetowej, albo jednostki samorządowej, w zależności od tego, która z tych jednostek zlikwiduje rachunek. Środki pieniężne jednostek przekazane na rachunek pomocniczy mogą być wykorzystane na dotychczasowe cele do 30 czerwca 2011 r. Środki niewykorzystane po tym terminie państwowe jednostki będą musiały przekazać do budżetu państwa, a samorządy do budżetów jednostek samorządowych.

Tym samym wprowadzona zostanie zasada, zgodnie z którą jednostka budżetowa całość swoich dochodów odprowadza do budżetu państwa. Nowa uofp przewiduje od niej tylko jedno odstępstwo – instytucję wydzielonego rachunku dochodów rezerwuje wyłącznie dla samorządowych jednostek budżetowych prowadzących działalność oświatową, oczywiście na podstawie u.s.o. Zgodnie z art. 223 uofp od 01.01.2011 r. tylko samorządowe szkoły i placówki oświatowe będą mogły gromadzić na wydzielonym rachunku dochody określone w uchwale organu stanowiącego j.s.t., w tym zwłaszcza pochodzące ze spadków, zapisów i darowizn w postaci pieniężnej oraz z odszkodowań i wpłat za utracone lub uszkodzone mienie będące w zarządzie albo użytkowaniu jednostki.

Uchwała organu stanowiącego jednostki samorządowej ma wskazać w szczególności:

  • jednostki budżetowe, które gromadzą dochody,
  • źródła, z których dochody są gromadzone na rachunku,
  • przeznaczenie dochodów, z tym, że dochody wraz z odsetkami nie mogą być przeznaczone na finansowanie wynagrodzeń osobowych,
  • sposób i tryb sporządzania planu finansowego dochodów i wydatków nimi finansowanych, dokonywania zmian w tych planach oraz ich zatwierdzania.

Wydatkowanie środków zgromadzonych na tym rachunku zostało podporządkowane dwóm zasadom – wydatki mogą być dokonywane:

  • tylko do wysokości kwot zgromadzonych dochodów,
  • wyłącznie w ramach planu finansowego, a więc jednostka może zaangażować środki tylko na te cele, które zostały określone w planie finansowym, i tylko w takiej wysokości, w jakiej przewiduje to plan.

I jeszcze jedno istotne obostrzenie: niedopuszczalne jest przeznaczenie dochodów wraz z odsetkami na sfinansowanie wynagrodzeń osobowych.

Środki pozostające na rachunku na dzień 31 grudnia roku budżetowego podlegają odprowadzeniu na rachunek budżetu j.s.t. w terminie do dnia 5 stycznia następnego roku.

Zachowanie instytucji wydzielonego rachunku dochodów stwarza możliwość prowadzenia bardziej elastycznej polityki finansowej, przypominającej trochę działalność gospodarczą. Uznano, że takie rozwiązanie warto zachować w obszarze oświaty, bo społeczność lokalna oraz samorząd potrafią najlepiej ocenić aktualne potrzeby i efektywnie spożytkować środki pozyskane z prowadzonej przez szkoły działalności ubocznej (np. wynajem: sali gimnastycznej, sal lekcyjnych, powierzchni na reklamy; kwesty, zbiórki makulatury; organizacja wypoczynku letniego dla dzieci i młodzieży itd.). Z tych pieniędzy szkoły i placówki oświatowe będą mogły finansować niektóre ze swoich wydatków (np. urozmaicić ofertę edukacyjną, przeprowadzić drobne inwestycje). Jakiego rodzaju będą to wydatki, przesądzi samorząd, bo – jak już wyżej wskazano – obrót środkami, o których mowa, jest możliwy tylko w ramach określonych uchwałą j.s.t.

Począwszy od okresu sprawozdawczego za rok 2011 półroczne/roczne sprawozdanie z wykonania dochodów i wydatków na rachunku, o którym mowa, składane będzie według wzoru Rb-34S. Taki wzór sprawozdania określa nowe, obowiązujące od 08.02.2010 r. rozp. MF w sprawie sprawozdawczości budżetowej, podpisane w dn. 03.02.2010 r. (Dz.U. Nr 20, poz. 103).

Sprawozdawczość budżetowa po nowemu

Wskazany wyżej akt wykonawczy zasadniczo będzie miał po raz pierwszy zastosowanie do sprawozdań sporządzanych za okresy sprawozdawcze roku 2010. Zasadniczo, bo działanie nowych przepisów nie obejmie:

  • kierowników: zakładów budżetowych, gospodarstw pomocniczych jednostek budżetowych, jednostek budżetowych i placówek dysponujących rachunkami dochodów własnych oraz dysponentów funduszy celowych, a także kierowników państwowych jednostek budżetowych dysponujących rachunkami do gromadzenia środków funduszu motywacyjnego, do dnia zakończenia likwidacji tych jednostek lub zmiany formy organizacyjno-prawnej,
  • dysponentów środków budżetu państwa realizujących wydatki/dotacje na inwestycje wieloletnie, o których mowa w art. 102 ustawy wprowadzającej uofp (t.j. inwestycje ujęte w wykazie stanowiącym załącznik do ustawy budżetowej na rok 2010, których termin zakończenia ustalono po dniu 31 grudnia 2010 r.), z wykonania wydatków/dotacji do dnia ich zmiany w programy wieloletnie.

W ww. przypadkach sprawozdania za rok 2010 sporządzane będą zgodnie z przepisami rozp. MF z 2006 r.

Co więc zmieniło się w stosunku do dotychczasowych przepisów? Nowością są regulacje dotyczące:

  • sprawozdawczości agencji wykonawczych i instytucji gospodarki budżetowej,
  • budżetu środków europejskich,
  • sprawozdawczości w zakresie środków pieniężnych przekazanych na rachunki pomocnicze jednostek budżetowych, które gromadziły środki na rachunku dochodów własnych lub funduszu motywacyjnego, a także
  • wzory sprawozdań dla samorządowych zakładów budżetowych.

Uszczegółowiono też obowiązki sprawozdawcze, zobowiązując dysponentów środków budżetu państwa do:

  • wprowadzania danych do informatycznego systemu obsługi budżetu państwa Trezor (równolegle z przekazywaniem sprawozdań w dotychczasowych formach),
  • kwartalnego sporządzania sprawozdań, które dotychczas były przekazywane w okresach półrocznych.

Małgorzata Tabaszewska

Czytaj również