Sprawowanie nadzoru pedagogicznego - nowe rozporządzenie
Sprawowanie nadzoru pedagogicznego - nowe rozporządzenie
W dniu 07.10.2009 r. MEN wydał rozporządzenie w sprawie nadzoru pedagogicznego (Dz.U. Nr 168, poz. 1324). Wspomnianym aktem wykonawczym uzupełniona została luka prawna, jaka powstała po wejściu w życie postanowień ustawy z dn. 25.07.2008 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty, ustawy - Karta Nauczyciela oraz ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz.U. Nr 145, poz. 1917, ze zm.), które zmodyfikowały delegację ustawową do wydania rozporządzenia.
Nowy akt wykonawczy w zasadniczy sposób różni się od rozporządzenia obowiązującego w tej materii do dn. 25.08.2009 r. Przede wszystkim znacznie wzrosła jego objętość, poprzez zwiększenie treści właściwej, jak i przez dodanie obszernego załącznika, który drobiazgowo określa wymagania wobec szkół i placówek oświatowych na różnym szczeblu edukacji. Po uproszczeniu przepisów dotyczących nadzoru pedagogicznego w 2006 r. nastąpił powrót do ekstensywnej formy, za pomocą której usiłuje się szczegółowo unormować różne zagadnienia. Oznacza to istotne skomplikowanie przepisów w tym zakresie, co w przyszłości może prowadzić do problemów z ich stosowaniem.
Jak zatem wskazuje § 1 powołanego na wstępie rozporządzenia, określa ono:
- szczegółowe warunki i tryb sprawowania oraz formy nadzoru pedagogicznego,
- wykaz stanowisk wymagających kwalifikacji pedagogicznych,
- kwalifikacje niezbędne do sprawowania nadzoru pedagogicznego,
- kwalifikacje osób, którym można zlecać prowadzenie badań i opracowywanie ekspertyz.
W dużej mierze rozbudowany został słowniczek rozporządzenia, w którym zdefiniowane zostały m.in. pojęcia szkoły, placówki, różnych rodzajów ewaluacji (wewnętrznej, zewnętrznej, całościowej i problemowej).
Co do istoty zasad sprawowania nadzoru pedagogicznego niewiele się zmieniło, gdyż – jak wskazuje § 3 ust. 1 cyt. rozp. – nadzór pedagogiczny realizowany jest poprzez wykonywanie zadań i czynności określonych w art. 33 u.s.o., w trybie planowanych lub doraźnych działań. Warto zatem podkreślić, że planowane działania prowadzone przez kuratorów oświaty mają charakter systemowy i realizowane są zgodnie z podstawowymi kierunkami polityki oświatowej państwa w zakresie nadzoru pedagogicznego, ustalonymi przez MEN. Z kolei działania doraźne prowadzone są przez organy sprawujące nadzór pedagogiczny w przypadku, gdy zaistnieje potrzeba podjęcia działań, które nie były ujęte w planie nadzoru pedagogicznego.
Nadzór pedagogiczny sprawowany nad szkołami i placówkami, powinien – zgodnie z zapisami omawianego rozporządzenia – uwzględniać odpowiednio organizację oraz zakres zadań organów szkoły bądź placówki, określone w statucie tejże szkoły lub placówki.
Postanowienia omawianego aktu wykonawczego określają aspekty, jakie należy uwzględniać w przypadku sprawowania nadzoru pedagogicznego oraz formy, w jakich jest on sprawowany. Zatem w działaniach z zakresu nadzoru uwzględnia się:
- jawność wymagań,
- współdziałanie organów sprawujących nadzór pedagogiczny z organami prowadzącymi szkoły lub placówki, dyrektorami szkół i placówek oraz nauczycielami,
- tworzenie warunków sprzyjających rozwojowi szkół i placówek,
- pozyskiwanie informacji zapewniających obiektywną i pełną ocenę działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkoły lub placówki.
Natomiast w odniesieniu do form przepisy powołanego na wstępie rozporządzenia wyróżniają: ewaluację, kontrolę oraz wspomaganie.
Ewaluacja zewnętrzna i wewnętrzna
Jak wynika z treści § 7 ust. 1 cyt. rozp. ewaluacja zewnętrzna, którą inaczej można określić mianem zewnętrznego pomiaru jakości procesu edukacyjnego, przeprowadzana jest w następujących obszarach:
- efekty działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkoły lub placówki,
- procesy zachodzące w szkole lub placówce,
- funkcjonowanie szkoły lub placówki w środowisku lokalnym, w szczególności w zakresie współpracy z rodzicami uczniów,
- zarządzanie szkołą lub placówką.
Ewaluacja określona jest w poziomach oznaczonych kolejnymi literami alfabetu od A do E, przy czym poziom A oznacza wysoki stopień wypełniania wymagań przez szkołę lub placówkę w aspekcie wskazanych wyżej obszarów, a poziom E jest poziomem najniższym.
Czynności z zakresu ewaluacji zewnętrznej przeprowadzane są przez zespół wyznaczony przez organ sprawujący nadzór pedagogiczny i realizuje się je na podstawie imiennego upoważnienia zawierającego:
- datę wydania i numer upoważnienia,
- podstawę prawną przeprowadzenia ewaluacji,
- imię i nazwisko osoby przeprowadzającej ewaluację,
- nazwę i siedzibę szkoły lub placówki,
- zakres ewaluacji,
- terminy rozpoczęcia i zakończenia ewaluacji,
- pieczęć i podpis organu sprawującego nadzór pedagogiczny.
Warto tutaj podkreślić, że przed rozpoczęciem ewaluacji zewnętrznej w danej szkole czy placówce, zespół lub osoba wyznaczeni do jej przeprowadzenia zobowiązani są przedstawić radzie pedagogicznej zakres oraz harmonogram działań podjętych w ramach ewaluacji. Istotne znaczenie ma również fakt, że czynności, o których wyżej mowa, nie mogą zakłócać pracy szkoły lub placówki, a ponadto nie powinny trwać dłużej niż 5 dni roboczych w ciągu kolejnych dwóch tygodni.
Obowiązkiem podmiotu, który przeprowadził ewaluację, jest sporządzenie zestawienia wyników i wniosków oraz przedstawienie ich na zebraniu rady pedagogicznej w terminie 7 dni od dnia zakończenia czynności w tej materii. Zespół lub osoba, którzy przeprowadzali ewaluację, zobowiązani są również do sporządzenia raportu w terminie 7 dni od dnia zebrania rady pedagogicznej, na którym prezentowane były wyniki i wnioski z przeprowadzonej ewaluacji. Raport ten zawiera:
- wyniki ewaluacji,
- określenie poziomu spełniania wymagań, o których była wcześniej mowa (poziomy od A do E),
- wnioski z ewaluacji.
Jeżeli w toku przeprowadzania ewaluacji zewnętrznej w szkole lub placówce ustanowiony zostanie wynik na poziomie E w odniesieniu do choćby jednego z wymagań dotyczących efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkoły lub placówki, wówczas:
- wobec szkoły lub placówki publicznej – organ sprawujący nadzór pedagogiczny poleca dyrektorowi opracowanie programu i harmonogramu poprawy efektywności kształcenia lub wychowania zgodnie z art. 34 ust. 2 u.s.o.,
- wobec szkoły lub placówki niepublicznej – organ sprawujący nadzór pedagogiczny wydaje polecenie zgodnie z art. 83 ust. 1 pkt 3 u.s.o.
Mniej restrykcyjne działania podejmowane są w przypadku, gdy w ramach przeprowadzonej ewaluacji zewnętrznej poziom E zostanie ustalony w odniesieniu do:
- procesów zachodzących w szkole lub placówce,
- funkcjonowania szkoły lub placówki w środowisku lokalnym, w szczególności w zakresie współpracy z rodzicami uczniów,
- zarządzania szkołą lub placówką,
– wówczas szkoła lub placówka wdraża działania mające na celu poprawę stanu spełniania danego wymagania.
W odróżnieniu od ewaluacji zewnętrznej, prowadzonej przez organ sprawujący nadzór pedagogiczny, ewaluacja wewnętrzna przeprowadzana jest przez dyrektora szkoły lub placówki publicznej wraz z innymi nauczycielami zajmującymi stanowiska kierownicze. Celem tego rodzaju ewaluacji jest doskonalenie jakości pracy szkoły lub placówki.
Zgodnie z postanowieniami § 20 ust. 3 cyt. rozp. ewaluacja wewnętrzna przeprowadzana jest w odniesieniu do wszystkich lub tylko do wybranych wymagań, które wskazane są w załączniku do omawianego aktu wykonawczego. Ponadto przedmiotem ewaluacji mogą być również inne zagadnienia uznane w szkole lub placówce za istotne w ich działalności.
Ewaluacja wewnętrzna polega w szczególności na obserwowaniu przez dyrektora szkoły lub placówki prowadzonych przez nauczycieli zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych, a także innych zajęć i czynności wynikających z działalności statutowej szkoły lub placówki.
Kontrola
Kolejną z form nadzoru pedagogicznego określoną w przepisach analizowanego rozporządzenia jest kontrola. Podejmuje ją kurator oświaty w trybie działań planowych i przeprowadza z wykorzystaniem arkuszy kontroli zatwierdzonych przez MEN. W czynnościach kontrolnych biorą udział osoba lub zespół wyznaczeni przez organ sprawujący nadzór pedagogiczny i przeprowadzają je na podstawie imiennego upoważnienia zawierającego:
- datę wydania i numer upoważnienia;
- podstawę prawną przeprowadzenia kontroli;
- imię i nazwisko osoby upoważnionej do przeprowadzenia kontroli;
- nazwę i siedzibę szkoły lub placówki;
- tematykę kontroli;
- terminy rozpoczęcia i zakończenia kontroli;
- pieczęć i podpis organu sprawującego nadzór pedagogiczny.
Tak samo jak w przypadku ewaluacji, kontrola nie może zakłócać pracy szkoły lub placówki i nie powinna trwać dłużej niż 2 dni robocze. Osoba upoważniona do przeprowadzenia kontroli:
- rzetelnie i obiektywnie ustala stan faktyczny,
- zbiera niezbędne dowody stanowiące podstawę ustaleń kontroli;
- zapewnia dyrektorowi szkoły lub placówki czynny udział w kontroli,
- dokumentuje czynności kontrolne.
Zadaniem osoby lub zespołu kontrolującego szkołę czy placówkę jest zebranie dokumentacji potwierdzającej przebieg i wyniki czynności kontrolnych (tzw. akta kontroli), a następnie sporządzenie – w terminie 7 dni od dnia zakończenia kontroli – protokołu pokontrolnego, który zawiera:
- nazwę szkoły lub placówki, jej siedzibę oraz imię i nazwisko dyrektora szkoły lub placówki,
- nazwę i siedzibę organu sprawującego nadzór pedagogiczny, imię i nazwisko kontrolującego oraz datę wydania i numer upoważnienia do przeprowadzenia kontroli,
- terminy rozpoczęcia i zakończenia kontroli ze wskazaniem dni, w których odbywała się kontrola,
- tematykę kontroli,
- opis ustalonego stanu faktycznego, w tym ujawnionych nieprawidłowości, oraz zalecenia, wnioski i uwagi, o których mowa w art. 33 ust. 4 u.s.o.,
- pouczenie o prawie zgłoszenia przez dyrektora szkoły lub placówki zastrzeżeń do ustaleń zawartych w protokole kontroli,
- parafy kontrolującego i dyrektora szkoły lub placówki na każdej stronie protokołu,
- podpisy kontrolującego i dyrektora szkoły lub placówki oraz miejsce i datę podpisania protokołu.
Protokół z przeprowadzonej kontroli sporządzany jest w dwóch jednobrzmiących egzemplarzach, z których jeden przekazywany jest dyrektorowi szkoły lub placówki (wymaga poświadczenia odbioru), a drugi włączany jest do akt kontroli.
Istotne znaczenie ma fakt, że dyrektorowi szkoły lub placówki przysługuje prawo odmowy podpisania protokołu. W takim przypadku zobowiązany jest on do złożenia – w terminie 7 dni od dnia otrzymania protokołu – wyjaśnień dotyczących przyczyn odmowy podpisania protokołu. Brak asygnaty dyrektora nie stanowi jednak przeszkody do podpisania protokołu przez kontrolującego.
Kolejnym z uprawnień dyrektora szkoły lub placówki w przypadku postępowania kontrolnego jest możliwość zgłoszenia pisemnie umotywowanych zastrzeżeń do ustaleń zawartych w protokole pokontrolnym. Czynność tę dyrektor zobowiązany jest wykonać w terminie 7 dni od dnia otrzymania protokołu. Z kolei organ sprawujący nadzór pedagogiczny może zarządzić przeprowadzenie dodatkowych czynności kontrolnych – w przypadku stwierdzenia zasadności zgłoszonych zastrzeżeń, dokona on zmian w protokole kontroli.
Jeżeli jednak organ sprawujący nadzór pedagogiczny nie uwzględni zastrzeżeń – w części lub w całości – wówczas zobowiązany jest do sporządzenia pisemnego stanowiska i przekazania go dyrektorowi szkoły lub placówki w terminie 14 dni od dnia otrzymania zastrzeżeń.
Wspomaganie szkół i placówek oraz pozostałe zadania organu sprawującego nadzór pedagogiczny
Oprócz przeprowadzania kontroli i ewaluacji do obowiązków organu sprawującego nadzór pedagogiczny należy także wspomaganie szkół i placówek w różnych obszarach działalności. Wspomaganie to realizowane jest przede wszystkim poprzez:
- przygotowywanie i podawanie do publicznej wiadomości na stronie internetowej organu analiz wyników sprawowanego nadzoru pedagogicznego, w tym wniosków z ewaluacji zewnętrznych i kontroli,
- upowszechnianie przykładów dobrych praktyk,
- promowanie wykorzystania ewaluacji w procesie doskonalenia jakości działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkoły lub placówki,
- organizowanie konferencji i narad dla dyrektorów szkół i placówek.
Oprócz standardowych czynności kontrolno-nadzorczych kurator oświaty, jak również inne organy sprawujące nadzór pedagogiczny mogą zlecać prowadzenie badań i opracowywanie ekspertyz, o których mowa w art. 35 ust. 5a u.s.o. Ekspertyzy takie zlecane są osobom posiadającym wykształcenie wyższe magisterskie i dorobek naukowy bądź znaczący dorobek zawodowy w zakresie dziedziny związanej z przedmiotem badań lub ekspertyz.
Wewnątrzszkolny plan nadzoru pedagogicznego oraz zadania i kompetencje dyrektora
Zadaniem dyrektora szkoły lub placówki publicznej – oprócz prowadzenia ewaluacji wewnętrznej – jest również opracowywanie planu nadzoru pedagogicznego. Plan taki sporządzany jest na każdy rok szkolny i przedstawiany radzie pedagogicznej w terminie do dnia 15 września roku szkolnego, którego plan dotyczy. Zawiera on w szczególności:
- cele, przedmiot ewaluacji wewnętrznej oraz jej harmonogram;
- tematykę i terminy przeprowadzania kontroli przestrzegania przez nauczycieli przepisów prawa dotyczących działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkół i placówek;
- tematykę szkoleń i narad dla nauczycieli.
Kolejnym z obowiązków dyrektora szkoły lub placówki publicznej jest przedstawienie radzie pedagogicznej – do dnia 31 sierpnia każdego roku – wyników i wniosków ze sprawowanego nadzoru pedagogicznego. Ponadto w zakresie kompetencji dyrektora leży:
- kontrola przestrzegania przez nauczycieli przepisów prawa dotyczących działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej oraz innej działalności statutowej szkół i placówek,
- wspomaganie nauczycieli w realizacji ich zadań, w szczególności przez:
- organizowanie szkoleń i narad,
- motywowanie do doskonalenia i rozwoju zawodowego.
Niezwykle istotne znaczenie mają przepisy przejściowe, bowiem – jak wskazuje § 26 cyt. rozp. – w bieżącym roku szkolnym organy sprawujące nadzór pedagogiczny nad szkołami i placówkami podają do publicznej wiadomości plan nadzoru pedagogicznego w terminie 7 dni od dnia wejścia w życie omawianego rozporządzenia.
Z kolei dyrektorzy szkół i placówek publicznych zobowiązani są do przedstawienia radom pedagogicznym wewnątrzszkolnego planu nadzoru pedagogicznego w terminie 14 dni od dnia wejścia w życie analizowanego aktu wykonawczego.
Przepisy rozporządzenia wejdą w życie po upływie 30 dni od dnia ogłoszenia, czyli 09.11.2009 r.
W. Chalota