Oświata w statystykach GUS
Oświata w statystykach GUS
Główny Urząd Statystyczny opublikował raport pt. "Oświata i wychowanie w roku szkolnym 2010/2011". W tym obejmującym bardzo szeroki zakres zagadnień dokumencie zaprezentowano dane o polskim szkolnictwie według stanu na początek roku szkolnego 2010/2011 (30 września 2010 r.). Raport objął również dane o absolwentach szkół, które dotyczą roku szkolnego 2009/2010.
PUBLICZNE WYDATKI NA OŚWIATĘ I WYCHOWANIE
Wydatki publiczne na oświatę i wychowanie (z budżetu państwa i jednostek samorządu terytorialnego) w 2010 r. wyniosły 56,0 mld zł, co stanowiło ok. 4% PKB. Część oświatowa subwencji ogólnej, przekazywanej szkołom za pośrednictwem j.s.t., wyniosła 35 mld zł. Oprócz tej subwencji z budżetu państwa przeznaczono 2,1 mld zł na oświatę i wychowanie oraz edukacyjną opiekę wychowawczą. W tab. 1 uwzględniono szkoły i placówki, których utrzymanie w największym stopniu obciążało budżety j.s.t. (włącznie ze środkami z budżetu państwa), wraz z wielkością środków przeznaczonych na ich funkcjonowanie.
Tab. 1. Publiczne wydatki na szkoły
|
Szkoły/placówki |
Wielkość wydatków (w mld zł) |
Udział w wydatkach (w %) |
|
Przedszkola |
7,0 |
12,7 |
|
Szkoły podstawowe |
18,4 |
33,7 |
|
Gimnazja |
9,7 |
17,8 |
|
Szkoły zawodowe |
6,6 |
12,1 |
|
Licea ogólnokształcące |
4,3 |
7,7 |
W latach 2003–2010 zarysował się systematyczny wzrost wydatków publicznych i subwencji ogólnej dla oświaty przy stosunkowo stabilnym udziale tych wydatków w PKB na poziomie ok. 4%. Wydatki j.s.t. na oświatę wzrosły w tym czasie ogółem o 69,9%, w tym wydatki:
- województw – o 100%,
- samorządów powiatowych – o 60,8%,
- samorządów miast na prawach powiatu – o 85,6%,
- samorządów gmin – o 62,7%.
ETAPY EDUKACYJNE
Wychowanie przedszkolne
W roku szkolnym 2010/2011 funkcjonowało 19,1 tys. formalnie zarejestrowanych placówek wychowania przedszkolnego:
- 8,8 tys. przedszkoli,
- 9,1 tys. oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych,
- 0,1 tys. zespołów wychowania przedszkolnego oraz
- 1,1 tys. punktów przedszkolnych.
W roku szkolnym 2010/2011 w ramach systemu oświaty wychowaniem przedszkolnym objęto 1059,3 tys. dzieci, tj. o 65,1 tys. więcej niż w roku poprzednim. W miastach do placówek uczęszczało 83,6% dzieci (wzrost o 2,1 pkt. proc.), a na wsi 51,2% (wzrost o 3,0 pkt. proc.).
W ciągu ostatnich czterech lat nastąpił w Polsce znaczny wzrost liczby dzieci uczęszczających do placówek wychowania przedszkolnego. Odsetek czterolatków w roku szkolnym 2010/2011 wyniósł 64,1% (wzrost w stosunku do roku 2006/2007 o około 20 pkt. proc.). W zakresie powszechności kształcenia czterolatków w placówkach przedszkolnych Polska wciąż plasuje się na odległych pozycjach w rankingach europejskich.
Szkoły podstawowe
W roku szkolnym 2010/2011 działało 13 927 szkół podstawowych (łącznie ze specjalnymi i dla dorosłych). Warto odnotować, że w porównaniu z rokiem szkolnym 2003/2004 liczba szkół podstawowych na obszarach wiejskich zmniejszyła się o 1424 (9,3%). Ma to związek głównie z malejącą liczbą dzieci i młodzieży w wieku 7-12 lat. W roku szkolnym 2010/2011 we wszystkich szkołach podstawowych uczyło się o 22,3% mniej dzieci niż w roku 2003/2004.
Powoli, ale systematycznie rośnie udział sektora prywatnego w liczbie prowadzonych szkół podstawowych. Jednostki sektora prywatnego prowadziły w ostatnim roku szkolnym 6,9% szkół (w stosunku do roku poprzedniego wzrost wyniósł 2,7 pkt. proc.).
Gimnazja
W gimnazjach (łącznie ze specjalnymi i dla dorosłych) uczyło się łącznie 1,3 mln uczniów (o 4,4% mniej w porównaniu z rokiem szkolnym 2009/2010 oraz 24,5% mniej w stosunku do roku szkolnego 2003/2004). Udział gimnazjów prowadzonych przez jednostki sektora prywatnego w ogólnej liczbie gimnazjów (10,3%) był znacznie wyższy niż w przypadku szkół podstawowych – dotyczy to jednak szkół w miastach, na wsi bowiem odsetek gimnazjów prowadzonych przez jednostki sektora prywatnego był niższy niż odsetek szkół podstawowych.
Szkoły ponadgimnazjalne
W roku szkolnym 2010/2011 działało 11,1 tys. szkół ponadgimnazjalnych. W stosunku do poprzedniego roku szkolnego nastąpił wzrost liczby tych szkół o niespełna 0,1% pomimo dużego spadku liczby liceów profilowanych (aż o 28,9% w stosunku do poprzedniego roku szkolnego). Spadek ten spowodowany był słabnącym zainteresowaniem młodzieży tym typem szkoły.
Na uwagę zasługuje fakt, że 86,2% uczniów pobierało naukę w szkole dającej możliwość uzyskania świadectwa dojrzałości, a tym samym kontynuowania nauki w szkołach wyższych. Zdecydowana większość uczniów (84,3%) kształciła się w szkołach dla młodzieży. Wśród szkół dla dorosłych największą popularnością cieszyły się licea ogólnokształcące, do których uczęszczało 80% wszystkich uczniów ponadgimnazjalnych szkół dla dorosłych (zob. tab. 2). Szkoły ponadgimnazjalne dla młodzieży prowadzone były głównie przez jednostki samorządu terytorialnego. Jedynie ogólnokształcące szkoły artystyczne wyróżniały się pod tym względem, gdyż w 56,5% prowadzone były przez jednostki administracji rządowej.
Tab. 2. Uczniowie klas pierwszych uczęszczający do ponadgimnazjalnych szkół ogólnokształcących i zawodowych danego typu (w proc.)
|
Typ szkoły |
2008/2009 |
2009/2010 |
2010/2011 |
|
Szkoły zasadnicze zawodowe |
16,1 |
15,7 |
15,3 |
|
Licea ogólnokształcące |
41,6 |
43,0 |
43,6 |
|
Uzupełniające licea ogólnokształcące |
9,8 |
9,4 |
10,0 |
|
Licea profilowane |
3,0 |
2,5 |
2,0 |
|
Technika i ogólnokształcące szkoły artystyczne |
25,4 |
25,8 |
25,3 |
|
Technika uzupełniające |
3,6 |
3,0 |
3,3 |
W szkolnictwie ponadgimnazjalnym obserwuje się następujące tendencje:
- licea ogólnokształcące są preferowane względem techników, szkół zawodowych i liceów profilowanych – uczęszczało do nich 4 na 10 uczniów pierwszych klas szkół ponadgimnazjalnych; w tym zakresie istnieją jednak dość znaczące różnice między województwami,
- wyraźnie nasila się tendencja uzupełniania wykształcenia w liceach uzupełniających dla dorosłych przez absolwentów zasadniczych szkół zawodowych,
- zainteresowanie szkołami umożliwiającymi naukę zawodu utrzymuje się na tym samym poziomie,
- obserwuje się niższe zainteresowanie nauką w liceach profilowanych, które wskutek zmian w u.s.o. będą wygaszane.
Najlepsze wskaźniki ukończenia szkoły w przewidywanym programowo terminie odnotowano w liceach ogólnokształcących dla młodzieży. Na 100 uczniów klas I z roku szkolnego 2007/2008 aż 92 osoby uzyskały świadectwo ukończenia szkoły w roku szkolnym 2009/2010. Wskaźnik ten dla zasadniczych szkół zawodowych, liceów profilowanych i techników oscyluje w granicach 70-73%. Najsłabsze wyniki osiągają szkoły uzupełniające. Odsetek uczniów tych szkół, którzy ukończyli pełny cykl kształcenia w przewidzianym terminie, wyniósł w 2010 r. jedynie – odpowiednio – 48,7% i 46,4%.
Szkoły policealne
Liczba szkół policealnych spadła w stosunku do roku poprzedniego – z 3210 do 2941 placówek (spadek o 8,4%). Udział organów prowadzących szkoły policealne jest inny niż w przypadku szkół niższego szczebla. Przeważająca grupa placówek (75,2%) zarządzana była przez podmioty z sektora prywatnego.
W stosunku do poprzedniego roku szkolnego liczba osób kształcących się w szkołach policealnych w roku szkolnym 2010/2011 wzrosła o 14 tys., tj. o 4,9%, pomimo spadku liczby szkół o 8,4%. Warto również zwrócić uwagę na fakt, iż uległy zmianie proporcje kobiet i mężczyzn uczących się w szkołach policealnych. W roku szkolnym 2010/2011 kobiety stanowiły 64,4% zbiorowości uczniów tego typu szkół, natomiast jeszcze 3 lata wcześniej proporcje były w miarę wyrównane, z niewielką przewagą mężczyzn (51%).
NAUCZANIE JĘZYKÓW, ZAJĘCIA POZALEKCYJNE I KOMPUTERYZACJA
Nauczanie języków mniejszości narodowych i etnicznych oraz języka regionalnego
W roku szkolnym 2010/2011 w szkołach organizujących nauczanie oraz prowadzących dodatkowe zajęcia edukacyjne dla dzieci i młodzieży wywodzących się z mniejszości narodowych i etnicznych oraz posługujących się językiem regionalnym kształciło się łącznie 46,5 tys. dzieci i młodzieży. Niemal 50% szkół, w których naucza się języka mniejszości narodowej lub etnicznej, to szkoły organizujące zajęcia dla dzieci z mniejszości niemieckiej. Stale rośnie liczba szkół dla dzieci i młodzieży posługujących się językiem regionalnym – kaszubskim. Warto zauważyć, że spośród uczących się języków mniejszości narodowych i etnicznych w szkołach ponadgimnazjalnych zaledwie jedna trzecia uczniów wybrała ten język jako przedmiot egzaminu maturalnego w 2010 r.
Nauczanie języków obcych
Na przestrzeni ostatnich 12 lat powszechność nauczania języków obcych uległa znaczącym zmianom. Najbardziej widoczny jest wzrost odsetka uczniów objętych nauczaniem obowiązkowym języka angielskiego – o 42 pkt. proc. w porównaniu z rokiem szkolnym 1999/2000, do poziomu prawie 90%. Z kolei odsetek uczniów szkół dla dzieci i młodzieży uczących się języka niemieckiego w ramach zajęć obowiązkowych począwszy od 2005 r. ulegał rokrocznie powolnemu obniżeniu, natomiast w ostatnich dwóch latach wzrósł o 5 pkt. proc. do poziomu ponad 36%.
Zajęcia pozalekcyjne
Według stanu na dzień 30.09.2010 r. w szkołach dla dzieci i młodzieży działało 291 tys. szkolnych kół, klubów i zespołów prowadzących zajęcia pozalekcyjne i nadobowiązkowe (wzrost o 12% w porównaniu z rokiem ubiegłym). Uczestnikami zajęć było 3673,3 tys. uczniów.
Komputeryzacja
Na poziomie szkolnictwa podstawowego komputeryzacja szkół przekracza 90%. W szkołach rośnie liczba komputerów z dostępem do Internetu – w szkołach podstawowych w roku szkolnym 2010/2011 wzrost wyniósł 4,5%, w gimnazjach – 3,2%, w liceach ogólnokształcących – 1,8%, a w szkołach zawodowych – 3,2%.
Pomimo wysokiego wskaźnika komputeryzacji polscy uczniowie gimnazjów (w wieku 15 lat) wyraźnie odróżniają się od swoich rówieśników pod względem umiejętności praktycznego wykorzystania źródła informacji, jakim jest Internet. Badanie PISA z 2009 r. wykazało, iż blisko co czwarty gimnazjalista ma problem z odnalezieniem przydatnych informacji, jak też krytyczną ich analizą i oceną, a także ma trudności w korzystaniu z wielu stron WWW na dany temat. W pozostałych badanych krajach odsetek uczniów ujawniających takie problemy nie przekraczał 17%.
POSTĘPOWANIE EGZAMINACYJNE
Sprawdzian szóstoklasistów
Spośród absolwentów szkół podstawowych z roku szkolnego 2009/2010 tradycyjnie nieco lepsze wyniki uzyskały dziewczynki, zaś średnia punktowa wyniku sprawdzianu była wyższa w szkołach zlokalizowanych w większych miejscowościach.
Egzamin gimnazjalny
Przeciętnie lepsze wyniki uczniowie otrzymywali z części humanistycznej niż matematyczno-przyrodniczej. Dziewczynki przystępujące do egzaminu osiągnęły wyższe noty punktowe od chłopców z obydwu części egzaminu, przy czym różnica była niewielka w części matematycznej (niespełna 0,02 punktu), ale bardziej widoczna w części humanistycznej (prawie 3 punkty). Zauważalne były też różnice między wynikami z gimnazjów wiejskich a wynikami z gimnazjów w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców (ponad 2 punkty – w części humanistycznej i ponad 3 punkty w części matematyczno-przyrodniczej). Uśrednione wyniki były nieco niższe niż w roku poprzednim.
Egzamin maturalny
Zdawalność egzaminu maturalnego w 2010 roku była na zbliżonym poziomie do wyników z roku poprzedniego i wyniosła 81% dla rocznika absolwentów 2010. Wśród przystępujących do egzaminu maturalnego z lat 2005-2009 zdawalność egzaminu maturalnego sięgnęła 99%.
Egzamin potwierdzający kwalifikacje zawodowe
W zasadniczych szkołach zawodowych do obrony pracy dyplomowej przystąpiło 45 812 osób, z których niemal 85% otrzymało dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe. Zdawalność pisemnego, jak i praktycznego egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe była niższa w technikach i szkołach policealnych. Dyplom potwierdzający uzyskanie kwalifikacji zawodowych otrzymało zaledwie 61,2% tych szkół.
NAUCZYCIELE
Niemal 29% nauczycieli w roku szkolnym 2010/2011 posiadało stopień nauczyciela mianowanego, zaś nauczyciele dyplomowani stanowili prawie połowę kadry pedagogicznej szkół (46,7%). Nauczyciele kontraktowi i stażyści to z kolei odpowiednio 18,9% i 4,2% wszystkich nauczycieli.
Największy odsetek nauczycieli dyplomowanych odnotowano w liceach ogólnokształcących (51,9%, wzrost od ub. roku o 3,8 pkt. proc.), najmniejszy zaś w szkołach policealnych (25,8% – wzrost o 1,2 pkt. proc.). W tych ostatnich odnotowano także najliczniejszą grupę nauczycieli nieposiadających stopnia awansu zawodowego (patrz tab. 3)
Tab. 3. Nauczyciele wg stopnia awansu i typu placówek oświatowych (w proc.)
|
Typ placówki |
STOPIEŃ AWANSU |
||||
|
Bez stopnia |
Stażysta |
Kontraktowy |
Mianowany |
Dyplomowany |
|
|
Placówki wychowania przedszkolnego |
4,5 |
9,2 |
24,2 |
30,5 |
31,6 |
|
Szkoły podstawowe |
0,4 |
3,2 |
16,8 |
27,9 |
51,8 |
|
Gimnazja |
0,5 |
3,3 |
18,5 |
27,5 |
50,2 |
|
Licea ogólnokształcące |
0,8 |
2,5 |
16,6 |
28,2 |
51,9 |
|
Zasadnicze szkoły zawodowe |
1,4 |
4,2 |
21,9 |
34,6 |
37,8 |
|
Szkoły policealne |
27,9 |
6,2 |
17,9 |
22,2 |
25,8 |
Jak wynika z danych GUS, sektor publiczny zatrudnia 91,6% wszystkich nauczycieli, z tego najwięcej gminy (64,5%). Największa liczba nauczycieli zatrudniona jest w szkołach podstawowych i gimnazjach, w największym zaś stopniu zwiększyła się liczebność kadry pedagogicznej w przedszkolach – o 4673,5 etatów. Nauczyciele w przedszkolach najczęściej też spośród wszystkich nauczycieli zatrudnieni są w pełnym wymiarze (93,9% etatów). Duży spadek zatrudnienia odnotowano w szkołach policealnych oraz w liceach profilowanych.
Tomasz Biegański
Źródło: „Oświata i wychowanie w roku szkolnym 2010/2011”, GUS, Departament Badań Społecznych i Warunków życia, http://www.stat.gov.pl