Piecza zastępcza - nowe warunki usamodzielniania
Piecza zastępcza - nowe warunki usamodzielniania
Ustawa z dnia 09.06.2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. Nr 149, poz. 887), dalej „upz”, której przepisy w znakomitej większości zaczną obowiązywać z dniem 01.01.2012 r., określa m.in. zasady i formy sprawowania pieczy zastępczej.
W rozumieniu wspomnianej ustawy na system pieczy zastępczej składa się system osób, instytucji i działań, które mają zapewnić czasową opiekę i wychowanie dzieciom w razie niemożności realizacji tych zadań przez rodziców. Dzieci i młodzież korzystające z tego systemu wsparcia muszą się z czasem usamodzielnić, a pomóc im w tym mają środki przewidziane ww. ustawą.
Usamodzielnienie
W upz określa się zasady, na jakich udzielana jest pomoc w usamodzielnianiu pełnoletnich wychowanków pieczy zastępczej. Osoba usamodzielniana w rozumieniu tej ustawy to osoba, która:
- opuszcza rodzinę zastępczą, rodzinny dom dziecka, placówkę opiekuńczo-wychowawczą lub regionalną placówkę opiekuńczo-terapeutyczną po osiągnięciu pełnoletniości lub
- której pobyt w rodzinnej pieczy zastępczej ustał na skutek śmierci osób tworzących rodzinną pieczę zastępczą lub osoby prowadzącej rodzinny dom dziecka, w okresie 6 miesięcy przed osiągnięciem przez tę osobę pełnoletniości.
Ustawa przewiduje kilka form wsparcia osób usamodzielnianych, jeżeli uprzednio ich umieszczenie w pieczy zastępczej nastąpiło na podstawie orzeczenia sądu. Do wspomnianych form wsparcia należą:
a) przyznanie pomocy na:
kontynuowanie nauki,
- usamodzielnienie,
- zagospodarowanie;
b) udzielenie pomocy w uzyskaniu:
- odpowiednich warunków mieszkaniowych,
- zatrudnienia.
Wymaga podkreślenia, że ww. pomoc nie przysługuje, jeżeli osoba usamodzielniana przebywa w domu pomocy społecznej albo w placówce zapewniającej całodobową opiekę osobom niepełnosprawnym lub przewlekle chorym.
Przyznawanie pomocy, o której mowa, należy do zadań powiatu. Pomoc przyznawana jest lub udzielana nie z urzędu, a jedynie na wniosek osoby usamodzielnianej. Osoba usamodzielniana składa wniosek:
- w powiecie właściwym ze względu na miejsce zamieszkania przed umieszczeniem w pieczy zastępczej – w przypadku wniosku o przyznanie pomocy na kontynuowanie nauki i pomocy na usamodzielnienie,
- w powiecie właściwym ze względu na miejsce osiedlenia się osoby usamodzielnianej – w przypadku wniosku o przyznanie pomocy na zagospodarowanie oraz o udzielenie pomocy w uzyskaniu odpowiednich warunków mieszkaniowych lub w uzyskaniu zatrudnienia,
- w miejscu właściwym ze względu na miejsce pobytu – w przypadku gdy osoba usamodzielniana jest cudzoziemcem.
O pomoc, o której mowa w pkt a), może wystąpić osoba usamodzielniana, która przebywała w pieczy zastępczej przez okres co najmniej:
- 3 lat – w przypadku osoby usamodzielnianej opuszczającej rodzinę zastępczą spokrewnioną;
- 1 roku – w przypadku osoby usamodzielnianej opuszczającej rodzinę zastępczą niezawodową, rodzinę zastępczą zawodową, rodzinny dom dziecka, placówkę opiekuńczo-wychowawczą lub regionalną placówkę opiekuńczo-terapeutyczną.
Do wspomnianych okresów pobytu w pieczy zastępczej wlicza się również:
- okres pobytu w domu pomocy społecznej dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych intelektualnie, domu dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży oraz w schronisku dla nieletnich, zakładzie poprawczym, specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, młodzieżowym ośrodku socjoterapii, zapewniającym całodobową opiekę, i młodzieżowym ośrodku wychowawczym, jeżeli orzeczenie sądu o umieszczeniu w pieczy zastępczej nie zostało uchylone;
- okres pobytu osoby pełnoletniej w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, placówce opiekuńczo-wychowawczej, na zasadach określonych w art. 37 ust. 2 upz.
Indywidualny program usamodzielnienia
Osoba usamodzielniana, najpóźniej na dwa miesiące przed osiągnięciem przez nią pełnoletniości, obowiązana jest wskazać osobę, która podejmie się sprawowania funkcji opiekuna usamodzielnienia oraz przedstawić pisemną zgodę tej osoby. Opiekunem usamodzielnienia może być:
- osoba tworząca rodzinę zastępczą,
- osoba prowadząca rodzinny dom dziecka,
- koordynator rodzinnej pieczy zastępczej,
- pracownik socjalny powiatowego centrum pomocy rodzinie,
- osoba będąca w placówce opiekuńczo-wychowawczej albo regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej wychowawcą lub psychologiem,
- inna osoba wskazana przez osobę usamodzielnianą i zaakceptowana przez kierownika powiatowego centrum pomocy rodzinie.
Osoba usamodzielniana wspólnie z opiekunem usamodzielnienia lub koordynatorem rodzinnej pieczy zastępczej co najmniej na miesiąc przed osiągnięciem pełnoletniości opracowuje indywidualny program usamodzielnienia, który jest następnie zatwierdzany przez kierownika powiatowego centrum pomocy rodzinie.
Posiadanie zatwierdzonego indywidualnego programu usamodzielnienia, określającego przede wszystkim:
- zakres współdziałania osoby usamodzielnianej z opiekunem usamodzielnienia,
- sposób uzyskania przez osobę usamodzielnianą wykształcenia lub kwalifikacji zawodowych, pomocy w uzyskaniu odpowiednich warunków mieszkaniowych oraz w podjęciu przez osobę usamodzielnianą zatrudnienia,
- stanowi, obok złożenia wniosku, jeden z warunków przyznania pomocy na usamodzielnienie i pomocy na kontynuowanie nauki.
Pomoc na kontynuowanie nauki
Pomoc na kontynuowanie nauki przyznawana jest wówczas, gdy osoba usamodzielniana kontynuuje naukę:
- w szkole,
- w zakładzie kształcenia nauczycieli,
- w uczelni,
- na kursach, jeśli ich ukończenie jest zgodne z indywidualnym programem usamodzielnienia,
- u pracodawcy w celu przygotowania zawodowego.
Pomoc przyznaje się na czas nauki, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez osobę usamodzielnianą 25. roku życia. Wysokość pomocy wynosi w tym wypadku nie mniej niż 500 zł miesięcznie i przysługuje ona zasadniczo w czasie trwania odpowiednio roku szkolnego, roku akademickiego, kursu albo przygotowania zawodowego.
W określonych w ustawie przypadkach pomoc na kontynuowanie nauki bądź nie przysługuje, bądź – już przyznana – może zostać zawieszona. Pomoc taka nie przysługuje w przypadku, gdy osoba usamodzielniana:
a) kontynuuje naukę w szkole ponadgimnazjalnej lub uczelni, która zapewnia nieodpłatną naukę i nieodpłatne pełne utrzymanie,
b) bez uzasadnionych powodów zmieniła trzykrotnie, na tym samym poziomie kształcenia, szkołę, zakład kształcenia nauczycieli lub uczelnię, kurs lub przygotowanie do wykonywania zawodu,
c) została umieszczona w zakładzie karnym.
Zawieszenie pomocy jest z kolei możliwe wówczas, gdy:
- w trakcie kształcenia w zakładzie kształcenia nauczycieli lub w uczelni osoba usamodzielniana przebywa na urlopie od zajęć;
- osoba usamodzielniana nie realizuje indywidualnego programu usamodzielniania.
Zawieszenie pomocy następuje z urzędu lub na wniosek osoby usamodzielnianej, w drodze decyzji.
Pomoc na usamodzielnienie
Pomoc na usamodzielnienie zostaje przyznana, o ile dochód miesięczny osoby usamodzielnianej nie przekracza 1200 zł. W sytuacji gdy osiągany dochód jest większy, przyznanie pomocy jest fakultatywne – konkretnie zaś uzależnione od sytuacji mieszkaniowej, dochodowej, majątkowej lub osobistej. Ustalając wielkość dochodu, bierze się pod uwagę nie tylko dochód osoby usamodzielnianej, ale także dochód jej małżonka oraz dochód dzieci pozostających na jej utrzymaniu, po czym uzyskaną w ten sposób sumę dochodów dzieli się przez liczbę wszystkich ww. osób. Co istotne, przy okazji ustalania dochodu uwzględnia się dochody, o których mowa w ustawie z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992, z późn. zm.), uzyskane w miesiącu poprzedzającym miesiąc złożenia wniosku.
Pomoc na usamodzielnienie może zostać wypłacona, w zależności od ustaleń indywidualnego programu usamodzielniania, jednorazowo lub w ratach, nie później jednak niż do ukończenia przez osobę usamodzielnianą 26. roku życia. W przypadku gdy osoba usamodzielniana otrzymuje pomoc na kontynuowanie nauki, pomoc na usamodzielnienie jest co do zasady wypłacana po zakończeniu pobierania pomocy na kontynuowanie nauki, jedynie w uzasadnionych przypadkach może zostać wypłacona w trakcie jej pobierania.
Wielkość pomocy na usamodzielnienie wynosi:
a) w przypadku osoby usamodzielnianej opuszczającej rodzinę zastępczą spokrewnioną – nie mniej niż 3300 zł, jeżeli przebywała w pieczy zastępczej przez okres co najmniej 3 lat;
b) w przypadku osoby usamodzielnianej opuszczającej rodzinę zastępczą niezawodową, rodzinę zastępczą zawodową, rodzinny dom dziecka, placówkę opiekuńczo-wychowawczą lub regionalną placówkę opiekuńczo-wychowawczą:
- nie mniej niż 6600 zł – jeżeli przebywała w pieczy zastępczej przez okres powyżej 3 lat,
- nie mniej niż 3300 zł – jeżeli przebywała w pieczy zastępczej przez okres od 2 do 3 lat,
- nie mniej niż 1650 zł – jeżeli przebywała w pieczy zastępczej przez okres poniżej 2 lat, nie krócej jednak niż przez okres roku.
Pomoc na zagospodarowanie
Przyznanie pomocy na zagospodarowanie uzależnione jest od miesięcznego dochodu osoby usamodzielnianej. Wysokość dochodu uprawniająca do pomocy i sposób jej określania są w tym wypadku takie same, jak w przypadku pomocy na usamodzielnienie.
Pomoc na zagospodarowanie jest wypłacana jednorazowo, nie później niż do ukończenia przez osobę usamodzielnianą 26. roku życia. Pomoc oferowana jest w kwocie nie niższej niż 1500 zł, a w przypadku osoby legitymującej się orzeczeniem o umiarkowanym albo znacznym stopniu niepełnosprawności w wysokości nie niższej niż 3000 zł. Pomoc na zagospodarowanie może być przyznana w formie rzeczowej.
Decyzja w przedmiocie przyznania pomocy
Przyznanie oraz odmowa przyznania pomocy dla osoby usamodzielnianej na kontynuowanie nauki, na usamodzielnienie oraz na zagospodarowanie następuje w drodze decyzji. W przypadku zmiany przepisów regulujących prawo do pomocy lub jej wysokość oraz w przypadku zmiany sytuacji osobistej, dochodowej lub majątkowej osoby usamodzielnianej, organ właściwy do wydania decyzji może bez zgody osoby usamodzielnianej zmienić lub uchylić decyzję, o której mowa wyżej. Decyzję zmienia się lub uchyla, jeżeli osoba usamodzielniana marnotrawi przyznane świadczenia.
Przyznania pomocy na kontynuowanie nauki, na usamodzielnienie lub na zagospodarowanie można w określonych ustawą przypadkach odmówić. Odmowa jest w myśl przepisów upz dopuszczalna, jeżeli:
- istnieje uzasadnione przypuszczenie, że pomoc zostanie wykorzystana niezgodnie z celem, na jaki została przyznana;
- osoba usamodzielniana przed osiągnięciem pełnoletniości opuściła samowolnie pieczę zastępczą;
- osoba usamodzielniana porzuciła naukę umożliwiającą jej przygotowanie zawodowe i nie podejmuje zatrudnienia;
- stosunek pracy z osobą usamodzielnianą został rozwiązany bez wypowiedzenia z winy pracownika;
- osoba usamodzielniana bez uzasadnionej przyczyny uchyla się od proponowanego jej zatrudnienia;
- osoba usamodzielniana została skazana prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.
Od zasady przewidującej konieczność wydania decyzji w przedmiocie przyznania pomocy upz przew,iduje wyjątki. Wydania decyzji nie wymaga mianowicie udzielenie pomocy w uzyskaniu odpowiednich warunków mieszkaniowych ani też pomocy w uzyskaniu zatrudnienia.
Waloryzacja
Kwoty pomocy podlegają waloryzacji wskaźnikiem cen towarów i usług konsumpcyjnych ogłaszanym przez Prezesa GUS, od dnia 1 czerwca roku kalendarzowego następującego po roku, w którym wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych w okresie od roku kalendarzowego, w którym była przeprowadzona ostatnio waloryzacja, przekroczył 105%. Wysokość wspomnianych kwot ogłaszana jest w Dzienniku Urzędowym RP „Monitor Polski” w drodze obwieszczenia, przez ministra właściwego ds. rodziny, w terminie do końca marca roku kalendarzowego, w którym przeprowadzana jest waloryzacja.
Wysokość świadczeń stanowiących pomoc dla osób usamodzielnianych może być wyższa aniżeli ta przewidziana omawianą w nin. opracowaniu ustawą. Podniesienia wysokości świadczeń może dokonać uchwałą rada powiatu.
Tomasz Biegański