Ustawa o pieczy zastępczej i jej konsekwencje dla instytucji oświatowych
Ustawa o pieczy zastępczej i jej konsekwencje dla instytucji oświatowych
Ustawa z dn. 09.06.2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. Nr 149, poz. 887), zwana dalej "uopz", wywołała w środowisku oświatowym spore kontrowersje ze względu na przepisy zmieniające status części pracowników pedagogicznych, dotychczas podlegających w pełnym zakresie regulacjom KN. Niewiele natomiast mówiło się o tym, jak nowe przepisy ujmują rolę instytucji i placówek oświatowych w kontekście organizacji wsparcia rodzin i pieczy zastępczej dla dzieci pozbawionych opieki rodziny biologicznej.
Niniejsze omówienie traktuje o tych obszarach regulacji uopz, w których ustawodawca zauważa potrzebę współpracy różnych podmiotów zaangażowanych na rzecz dziecka i rodziny, w tym również instytucji oświatowych.
Skuteczna pomoc oparta na współpracy
Już w preambule do uopz ustawodawca wyraził przekonanie, że warunkiem skutecznego wsparcia dziecka i rodziny jest współpraca wszystkich osób, instytucji i organizacji działających na rzecz dzieci i ich rodzin. Zgodnie z art. 3 uopz obowiązek wspierania rodziny oraz organizacji pieczy zastępczej, w zakresie ustalonym tą ustawą, spoczywa na jednostkach samorządu terytorialnego oraz na organach administracji rządowej. Ustęp 2 tej regulacji stanowi, że obowiązek ten j.s.t. oraz organy administracji rządowej realizują w szczególności we współpracy ze środowiskiem lokalnym, sądami i ich organami pomocniczymi, Policją, instytucjami oświatowymi, podmiotami leczniczymi, a także kościołami i związkami wyznaniowymi oraz organizacjami społecznymi.
Pomoc rodzinie
Regulacje uopz przewidują dwie formy wspierania rodziny przeżywającej trudności w realizowaniu funkcji opiekuńczo-wychowawczych: pracę z rodziną oraz pomoc w opiece i wychowaniu dziecka. Niezależnie od formy pomocy, którą objęta zostanie rodzina, rola instytucji oświatowych w jej udzielaniu może okazać się znacząca.
W przypadku pierwszej z ww. form pomocy kluczową rolę odgrywa asystent rodziny, który wspiera rodzinę w jej codziennym funkcjonowaniu i wypełnianiu podstawowych zadań, m.in. pomaga w rozwiązywaniu problemów socjalnych, psychologicznych i wychowawczych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, udziela wparcia dzieciom, w szczególności poprzez udział w zajęciach psychoedukacyjnych, działa na rzecz poprawy sytuacji życiowej rodziny. Do jego zadań należy także współpraca z zespołem interdyscyplinarnym lub grupą roboczą, o których mowa w art. 9a ustawy z dn. 29.07.2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz.U. Nr 180, poz. 1493, z późn. zm.), lub innymi podmiotami, których pomoc przy wykonywaniu zadań uzna za niezbędną. Asystent może np. pomagać rodzicom w utrzymywaniu kontaktów ze szkołą, do której uczęszcza dziecko objęte jego opieką, lub nawiązać współpracę z lokalnymi instytucjami oświatowymi, jeśli uzna to za konieczne dla realizacji swoich zadań.
Druga forma pomocy, w ramach której zapewnia się opiekę i wychowanie dziecka, realizowana jest w placówkach wsparcia dziennego. Oferują one dzieciom bezpłatny i dobrowolny (poza przypadkami skierowania przez sąd) pobyt oraz różnorodne świadczenia: opiekuńcze (m.in. pomoc w nauce, organizacja czasu wolnego i rozwijanie zainteresowań), specjalistyczne (m.in. zajęcia socjoterapeutyczne, korekcyjne, kompensacyjne, logopedyczne), a także działania animacyjne i socjoterapeutyczne (praca podwórkowa realizowana przez wychowawcę). Ustawodawca wprost w art. 23 ust. 1 uopz zobowiązał te placówki do współpracy z rodzicami lub opiekunami dziecka, a także z placówkami oświatowymi i podmiotami leczniczymi.
Organizacja pieczy zastępczej
Regulacje uopz wyróżniają dwie formy sprawowania pieczy zastępczej: rodzinną i instytucjonalną. Wśród podmiotów powołanych do współpracy w organizacji obu ww. form pomocy ustawodawca wyróżnił także instytucje oświatowe.
Organizatorem rodzinnej pieczy zastępczej, której formami są rodzina zastępcza i rodzinny dom dziecka, jest wyznaczona przez starostę jednostka organizacyjna powiatu lub podmiot, któremu powiat zlecił realizację tego zadania. Jednym z zadań organizatora jest współpraca ze środowiskiem lokalnym, w tym m.in. z powiatowym centrum pomocy rodzinie, ośrodkiem pomocy społecznej i instytucjami oświatowymi.
Regulacje uopz dotyczące instytucjonalnej pieczy zastępczej zobowiązują placówki opiekuńczo-wychowawcze, regionalne placówki opiekuńczo-terapeutyczne i interwencyjne ośrodki preadopcyjne do dokonywania okresowej oceny sytuacji dziecka – w tym celu powoływany jest stały zespół, w skład którego wchodzą m.in. dyrektor placówki, pedagog, psycholog, wychowawca. Na posiedzenia zespołu mogą być również zapraszani przedstawiciele instytucji oświatowych.
Do współpracy z instytucjami oświatowymi ustawa zobowiązuje także ośrodki adopcyjne, tak w zakresie ich statutowej działalności, jak i przy kwalifikowaniu dziecka do przysposobienia.
Małgorzata Tabaszewska