Nieletni w hostelu - zmiany w ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich
Nieletni w hostelu - zmiany w ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich
Od momentu uchwalenia ustawy z dn. 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz.U. z 2010 r. Nr 33, poz. 178, z późn. zm.) upłynęło już niemal 30 lat. Zmieniająca się rzeczywistość społeczna wymusiła dokonanie zmian w obowiązujących przepisach. Odpowiedzią na istniejące w tym zakresie potrzeby miał być senacki projekt ustawy.
Propozycje senatorów nie miały charakteru zmian systemowych. Uchwalona w oparciu o przygotowany projekt ustawa z dnia 29.07.2011 r. o zmianie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz.U. Nr 191, poz. 1134), zwana dalej „ustawą zmieniającą”, wprowadza zatem, choć ważne, to jednak niezbyt daleko idące modyfikacje w dotychczasowym stanie prawnym. Poniżej zaprezentowano regulacje, o które z dniem 1 stycznia 2012 r. wzbogaci się ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich.
Opiniowanie
W razie potrzeby uzyskania kompleksowej diagnozy osobowości nieletniego, wymagającej wiedzy pedagogicznej, psychologicznej lub medycznej, oraz określenia właściwych kierunków oddziaływania na nieletniego, sąd rodzinny zwraca się o wydanie opinii do wskazanych w ustawie podmiotów. Dotychczas w ustawie wspominano w tym kontekście jedynie o rodzinnych ośrodkach diagnostyczno-konsultacyjnych i innych specjalistycznych placówkach. W praktyce takie rozwiązanie okazywało się niewystarczające, w wielu bowiem przypadkach opinie wysyłano po upływie ponad 60 dni od daty wpływu sprawy do ośrodka. Przewlekłości postępowania ma zapobiec nowa regulacja, w myśl której sąd zyska możliwość zwrócenia się o wydanie opinii do biegłego albo biegłych (np. zespołu) spoza rodzinnego ośrodka diagnostyczno-konsultacyjnego.
Usprawnić postępowanie ma także zmiana, która znosi obowiązek każdorazowego zwracania się o wydanie opinii. Począwszy od nowego roku sąd nie będzie musiał podejmować takich działań, o ile tylko będzie dysponować opinią sporządzoną w innej sprawie w okresie 6 miesięcy poprzedzających wszczęcie postępowania wyjaśniającego. Decyzja w przedmiocie wykorzystania już dostępnej opinii należeć będzie do sądu.
Policyjna izba dziecka
Od nowego roku rozszerzeniu ulegnie także katalog przypadków, w których możliwe będzie umieszczanie nieletnich w policyjnej izbie dziecka. Wskutek postulatów wysuwanych przez sędziów rodzinnych ustawa dopuści podjęcie takich działań na czas uzasadnionej przerwy w konwoju (lecz nie na dłużej niż na 24 godziny), a także na polecenie sądu na czas niezbędny do wykonania czynności (nieprzekraczający 48 godzin).
Zaproponowane rozwiązanie postrzegane jest jako kontrowersyjne. Wątpliwości budzi zwłaszcza zapis, w myśl którego Policja może umieścić nieletniego w policyjnej izbie dziecka bez zarządzenia sądu rodzinnego, jedynie zawiadamiając o tym sąd, na obszarze właściwości którego znajduje się policyjna izba dziecka. Dopiero na zarządzenie sądu kierownik policyjnej izby dziecka niezwłocznie zwolni nieletniego.
Obowiązki i uprawnienia kuratora
Ustawa zmieniająca zawiera przykładowe wyliczenie działań podejmowanych przez kuratora sądowego w związku z postępowaniem w sprawach nieletnich. W myśl wspomnianego aktu zakres tych działań obejmuje m.in.:
- odwiedzanie osób, których dotyczy postępowanie, w miejscu ich zamieszkania lub pobytu oraz kontaktowanie się z ich rodziną i szkołą lub miejscem nauki zawodu;
- współdziałanie z właściwymi stowarzyszeniami, organizacjami i instytucjami w zakresie poprawy warunków wychowawczych, bytowych lub zdrowotnych nieletniego;
- przeglądanie akt sądowych i sporządzanie z nich odpisów w związku z wykonywaniem czynności zleconych przez sąd;
- składanie wniosków o zmianę lub uchylenie orzeczonego wobec nieletniego środka wychowawczego;
- składanie wniosków o zmianę lub uchylenie środka wychowawczego zastosowanego w okresie próby w związku z warunkowym zwolnieniem z zakładu poprawczego oraz o odwołanie warunkowego zwolnienia z zakładu poprawczego;
- składanie wniosków o zarządzenie wykonania środka poprawczego;
- składanie wniosków o zmianę lub uchylenie zastosowanego wobec nieletniego środka tymczasowego;
- składanie wniosków o odroczenie wykonywania środka wychowawczego lub przerwę w jego wykonywaniu, o przedłużenie odroczenia lub przerwy oraz o odwołanie odroczenia lub przerwy w jego wykonywaniu;
- udział w posiedzeniach sądu dotyczących nieletniego, wobec którego zastosowano nadzór kuratora;
- kontrolowanie, na zarządzenie sędziego rodzinnego, wykonywania innych środków wykonawczych zastosowanych wobec nieletniego.
Otwarty katalog działań kuratora obejmuje zarówno czynności, do których jest on uprawniony, jak i takie, do których jest obowiązany, wykonując nadzór nad nieletnim. Celem opracowania katalogu praw i obowiązków w takim kształcie miało być dokonanie podziału odpowiedzialności za wynik postępowania wykonawczego między sąd i kuratora. Pod rządami wciąż obowiązujących przepisów nie było to możliwe, gdyż kurator nie mógł inicjować samodzielnej części postępowania wykonawczego. Jego nieformalne wnioski były traktowane co najwyżej jako sygnał do wszczęcia stosownego etapu postępowania wykonawczego przez sąd z urzędu.
Nowe przepisy wyposażyły ponadto kuratora w uprawnienie do reagowania, gdy zachowanie nieletniego wskazuje, że jest on w stanie po spożyciu alkoholu lub podobnie działającego środka. W takiej sytuacji kurator będzie mógł zobowiązać nieletniego do poddania się badaniu w celu ustalenia w organizmie nieletniego obecności alkoholu lub innego środka użytego w celu wprowadzenia się w stan odurzenia przy użyciu metod niewymagających badania laboratoryjnego. W razie ustalenia obecności alkoholu lub innego ww. środka, a także w wypadku, gdy nieletni odmówi poddania się badaniu, kurator będzie mógł wystąpić do sądu rodzinnego z wnioskiem o zmianę środka wychowawczego.
Nadzór innych podmiotów
Ustawa zmieniająca w sposób bardziej precyzyjny określa obowiązki i uprawnienia, jakie z tytułu sprawowania nadzoru przysługują organizacjom młodzieżowym, innym organizacjom społecznym, zakładom pracy oraz osobom godnym zaufania. Jak przewiduje wspomniany akt, do ww. podmiotów stosuje się odpowiednio cytowane już przepisy dotyczące uprawnień i obowiązków kuratorów.
Motywacją do sprawowania nadzoru ma być w tym wypadku przysługujący z tego tytułu ryczałt. Ma on być przyznawany przez sędziego rodzinnego na wniosek przedstawiciela organizacji młodzieżowej, innej organizacji społecznej, zakładu pracy lub osoby godnej zaufania. Ryczałt za sprawowanie jednego nadzoru wynosił będzie od 2% do 4% kwoty bazowej ustalonej dla kuratorów zawodowych na podstawie przepisów o kształtowaniu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej.
Hostele
Nowe przepisy dają podstawę do umieszczania nieletnich w hostelach, wypełniając tym samym istniejącą lukę prawną. Dzięki wprowadzanym regulacjom możliwość tworzenia hosteli zyskają organizacje, tj. stowarzyszenia, fundacje lub inne organizacje społeczne. Przewiduje się, że tego rodzaju „hostele społeczne” będą bardziej efektywne aniżeli te stanowiące część zakładu poprawczego, gdyż tych ostatnich niemal nie sposób było wyraźnie wyodrębnić ze struktur zakładu.
W myśl nowych unormowań dyrektor zakładu poprawczego może umieścić nieletniego na czas określony w hostelu, jeżeli jest to uzasadnione prowadzonym procesem usamodzielniania się wychowanka lub przygotowaniem do zwolnienia go z zakładu, a nieletni w czasie pobytu w hostelu podejmie pracę lub naukę. Jak już zostało nadmienione, nieletni może zostać umieszczony w hostelu znajdującym się poza zakładem poprawczym. Podjąwszy decyzję w sprawie umieszczenia nieletniego w takim hostelu, dyrektor zakładu poprawczego obowiązany będzie zawiadomić o tym fakcie sąd rodzinny, który wykonuje orzeczenie. Kierownik hostelu prowadzonego przez stowarzyszenie, fundację lub inną organizację społeczną będzie z kolei informował wspomniany już sąd rodzinny o zachowaniu się nieletniego w hostelu, w tym o przebiegu nauki i zatrudnienia.
Przebywający w hostelu nieletni zobowiązany będzie do częściowego pokrywania wydatków związanych z kosztami utrzymania go w hostelu w wysokości nieprzekraczającej 25% tych wydatków. Decyzję w sprawie określenia wysokości zobowiązania nieletniego do pokrywania wydatków związanych z kosztami utrzymania w hostelu podejmie dyrektor zakładu poprawczego, a w przypadku hostelu prowadzonego przez stowarzyszenie, fundację lub inną organizację społeczną – kierownik hostelu. W ustawowo określonych przypadkach możliwe będzie jednak zwolnienie nieletniego, na jego wniosek, z obowiązku ponoszenia ww. opłaty. Szczegółowy tryb postępowania w przedmiocie decyzji w sprawie określenia wysokości zobowiązania nieletniego do pokrywania wydatków, podobnie zresztą jak szczegółowe warunki pobytu w hostelu, określać ma regulamin hostelu.
Finansowanie hosteli społecznych
W ustawie zmieniającej zaproponowano także rozwiązania, które mają stanowić zachętę do tworzenia hosteli przez organizacje społeczne. Przede wszystkim, finansowanie pobytu nieletnich w takich hostelach odbywać się będzie w dużej mierze z wykorzystaniem dotacji celowych. Podobnie zatem jak w innych krajach europejskich (np. we Francji i Włoszech) znaczna część środków umożliwiających realizację tego przedsięwzięcia pochodzić będzie z budżetu państwa. Wysokość tych środków, jak również tryb i terminy ich przekazywania określać będzie każdorazowo umowa, o której mowa w art. 151 ustawy z dn. 27.08.2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. Nr 157, poz. 1240, z późn. zm.), zawarta przez MS z przedstawicielem organizacji, która podejmie się prowadzenia hostelu. Środki potrzebne do sfinansowania przedsięwzięcia mogą ponadto pochodzić z innych, pozyskiwanych przez organizacje źródeł.
Tomasz Biegański