Kwalifikacje niewymagane - o wyjątkach od zasady zatrudniania nauczycieli z kwalifikacjami
Kwalifikacje niewymagane - o wyjątkach od zasady zatrudniania nauczycieli z kwalifikacjami
Co do zasady w szkołach zatrudniać można tylko nauczycieli, którzy legitymują się przewidzianymi prawnie kwalifikacjami. Te zostały określone w rozporządzeniu MEN z dn. 12.03.2009 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli niemających wyższego wykształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli (Dz.U. Nr 50, poz. 400), zwanym dalej "rozp. o kwalifikacjach". W wyjątkowych okolicznościach określone braki w zakresie wspomnianych kwalifikacji nie muszą jednak stanąć na przeszkodzie zatrudnieniu nauczyciela, a nawet osoby niebędącej nauczycielem. Wynika to bezpośrednio z przepisów ustawowych - KN i u.s.o.
Bez kwalifikacji
Do grona szczególnych okoliczności uprawniających do zatrudnienia nauczycieli wbrew ogólnym zasadom ustawodawca zaliczył sytuację zaistnienia potrzeby wynikającej z organizacji nauczania lub zastępstwa nieobecnego nauczyciela. W takich przypadkach można zatrudnić (także w trakcie roku szkolnego) osobę rozpoczynającą pracę w szkole, nauczyciela kontraktowego, mianowanego lub dyplomowanego, nawiązując stosunek pracy na podstawie umowy o pracę na czas określony. Jeżeli zatrudnienie osoby posiadającej wymagane kwalifikacje nie jest możliwe, można za zgodą organu sprawującego nadzór pedagogiczny zatrudnić nauczyciela, który nie dysponuje kwalifikacjami przewidzianymi w rozp. o kwalifikacjach.
Zatrudnienie osoby bez odpowiednich kwalifikacji jest możliwe tylko, o ile zatrudnienie osoby posiadającej kwalifikacje okazało się w danej sytuacji niewykonalne. Wariant polegający na zatrudnieniu nauczyciela bez wymaganych kwalifikacji należy zatem traktować jako wyjątkowy. Jest on również traktowany w ten sposób przez poszczególne organy nadzoru, które muszą wyrazić zgodę na zatrudnienie.
Organy te mogą samodzielnie określać, jakie działania muszą zostać podjęte przez dyrektora szkoły, by można było stwierdzić brak możliwości zatrudnienia nauczyciela dysponującego odpowiednimi kwalifikacjami. Od podjęcia takich działań uzależnia się udzielenie zgody na zatrudnienie nauczyciela bez kwalifikacji. W związku z powyższym dyrektor szkoły, który zamierza wnioskować o zgodę na zatrudnienie nauczyciela bez kwalifikacji, powinien każdorazowo zapoznać się z katalogiem wymagań stawianych w takiej sytuacji przez organ nadzoru. Do przykładowych działań wymaganych przez organy zaliczyć można:
- uzyskanie zaświadczenia z właściwego terenowo urzędu pracy, potwierdzającego brak wykwalifikowanych nauczycieli poszukujących pracy na danym terenie;
- zamieszczenie ogłoszenia o pracę w prasie;
- zamieszczenie na stronie internetowej kuratorium ogłoszenia o potrzebie zatrudnienia nauczyciela danej specjalności.
Na ogół organy nadzoru formułują wymóg dołączenia do wniosku oświadczenia o podjętych działaniach wraz z ich udokumentowaniem.
Co istotne, nauczyciele zatrudnieni w tym trybie są dla celów płacowych traktowani jak nauczyciele stażyści. Nie stosuje się także do nich przepisów rozdziału 3a KN, traktującego o awansie zawodowym nauczycieli.
Przykład 1
Z dniem 1 września 2008 r. Michał K. zatrudniony został w gimnazjum na stanowisku nauczyciela chemii w zastępstwie innego nauczyciela; jednocześnie rozpoczął staż wymagany do uzyskania awansu na stopień nauczyciela kontraktowego. W chwili rozpoczęcia stażu Michał K. legitymował się jedynie świadectwem ukończenia szkoły średniej, nie posiadał więc wykształcenia wymaganego na zajmowanym stanowisku. Uzyskał je dopiero z końcem kwietnia 2009 r., wraz z ukończeniem studiów pierwszego stopnia. Stopień awansu zawodowego nauczyciela kontraktowego został mu nadany dwa miesiące później. Czy stopień ten został mu nadany w zgodzie z obowiązującym prawem?
Stopień awansu zawodowego nauczyciela kontraktowego został w tym wypadku nadany z naruszeniem przepisów prawa. Jak bowiem stanowi art. 10 ust. 10 KN, do nauczycieli nieposiadających wymaganych kwalifikacji, a zatrudnionych w szczególnych okolicznościach, o których wspomniano powyżej, przepisy rozdziału KN o awansie zawodowym nauczycieli nie znajdują zastosowania. Oznacza to, że brak wymaganych kwalifikacji w chwili podejmowania zatrudnienia przesądza o braku możliwości zastosowania odnośnych przepisów. Taką interpretację ww. regulacji zaprezentował m.in. NSA w wyroku z dnia 25.09.2008 r., I OSK 1465/07, i pogląd ten zasługuje na aprobatę. W zaprezentowanym stanie faktycznym nauczyciel nie był zatem uprawniony do rozpoczęcia stażu, a jego sytuacji prawnej w żaden sposób nie zmienia fakt, iż wymagane kwalifikacje uzyskał w czasie trwania stażu.
Niemożność zatrudnienia nauczyciela z kwalifikacjami rodzi konieczność przydzielenia określonej liczby godzin nauczycielowi, który tych kwalifikacji nie posiada. Może to być zarówno nauczyciel świadczący już pracę w danej szkole, jak i nauczyciel w niej niezatrudniony. W przypadku pierwszego z nich można mieć wątpliwości odnośnie do trybu, w jakim może nastąpić przydzielenie owych godzin zajęć.
Przykład 2
Hanna J. jest zatrudniona w gimnazjum na stanowisku nauczyciela fizyki. Mimo braku wymaganych kwalifikacji dyrektor, za zgodą kuratora oświaty, przydzielił jej godziny zajęć z matematyki. Czy w takiej sytuacji przydzielone godziny powinny zostać zakwalifikowane jako nadgodziny? Czy dyrektor może zawrzeć z nauczycielem drugą umowę o pracę?
Zgodnie z art. 35 ust. 3 KN wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe i za godziny doraźnych zastępstw wypłaca się według stawki osobistego zaszeregowania nauczyciela, z uwzględnieniem dodatku za warunki pracy. Tymczasem, jak już wspomniano, nauczyciele zatrudnieni mimo braku wymaganych kwalifikacji traktowani są dla celów płacowych jak nauczyciele stażyści. Możliwość pobierania wynagrodzenia jak za godziny ponadwymiarowe należy zatem w tym wypadku wykluczyć, a co za tym idzie, w zaprezentowanym stanie faktycznym dodatkowe godziny nie mogą zostać zakwalifikowane jako nadgodziny.
Odmienne warunki pracy i płacy w sytuacji posiadania i w sytuacji braku odpowiednich kwalifikacji wiążą się z koniecznością zawarcia kolejnej umowy o pracę. Zasadniczo nie dopuszcza się wprawdzie zawierania więcej niż jednej umowy o pracę z tym samym pracodawcą, wyjątkowo jednak jest to możliwe. Dotyczy to sytuacji, gdy rodzaj pracy jest wyraźnie inny aniżeli ten, który uzgodniono w podstawowym czasie pracy (uchwała SN z dnia 12.03.1969 r., III PZP 1/69). W doktrynie nie ma zgody, czy sam fakt świadczenia przez nauczyciela pracy bez kwalifikacji przesądza o wyraźnie innym rodzaju pracy. Należy jednak przychylić się do zdania, że zawarcie kolejnej umowy staje się koniecznością, gdy poszczególne godziny zajęć nie mogą zostać „połączone” w ramach jednego stosunku pracy. W związku z powyższym w zaprezentowanym stanie faktycznym dyrektor powinien zawrzeć z Hanną J. odrębną umowę o pracę.
Bez przygotowania pedagogicznego
Jak stanowi art. 10 ust. 2 zd. 1 KN z osobą posiadającą wymagane kwalifikacje i rozpoczynającą pracę w szkole stosunek pracy nawiązuje się co do zasady na podstawie umowy o pracę na czas określony na jeden rok szkolny w celu odbycia stażu wymaganego do uzyskania awansu na stopień nauczyciela kontraktowego. Jak już jednak zdążyliśmy się przekonać, reguły dotyczące zatrudniania nauczycieli rozpoczynających pracę w szkole nie są pozbawione wyjątków.
Kolejny taki wyjątek kreuje art. 10 ust. 3 KN, zgodnie z którym w szczególnych przypadkach uzasadnionych potrzebami szkoły z nauczycielem rozpoczynającym pracę w szkole, legitymującym się wymaganym poziomem wykształcenia, dopuszczalne jest nawiązanie stosunku pracy, mimo że nie posiada przygotowania pedagogicznego – wystarczy, że osoba taka zobowiąże się do uzyskania przygotowania pedagogicznego w trakcie odbywania stażu. Jeżeli w ciągu pierwszego roku pracy w szkole nie uzyska ona przygotowania pedagogicznego z przyczyn od niej niezależnych, możliwe jest zawarcie z nią umowy o pracę na kolejny jeden rok szkolny. Staż wymagany do ubiegania się o awans na stopień nauczyciela kontraktowego przedłuża się do czasu uzyskania przygotowania pedagogicznego.
Osoba niebędąca nauczycielem
Nie tylko KN, ale także u.s.o. przewiduje odstępstwa od wymogu zatrudniania w charakterze nauczycieli osób legitymujących się właściwymi kwalifikacjami. W ustawie tej mamy zresztą do czynienia z odstępstwami dalej idącymi aniżeli w Karcie Nauczyciela. Oto bowiem zgodnie z art. 7 ust. 1a u.s.o. możliwe jest zatrudnienie w szkole publicznej osoby niebędącej nauczycielem, a posiadającej przygotowanie uznane przez dyrektora szkoły za odpowiednie do prowadzenia zajęć.
Ustawa dopuszcza taką praktykę w uzasadnionych przypadkach, a zgodę na zatrudnienie wyrazić musi odpowiednio kurator bądź też, w przypadku szkoły artystycznej, minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego. W przypadku zaś zatrudnienia w szkole lub placówce osoby do prowadzenia zajęć z zakresu kształcenia zawodowego zatrudnienie następuje za zgodą organu prowadzącego. Osoba taka musi się legitymować przygotowaniem zawodowym uznanym za odpowiednie przez dyrektora szkoły lub placówki.
W wymienionych wypadkach do zatrudnienia dochodzi na zasadach określonych w k.p. U.s.o. przewiduje jednak stosowanie do zatrudnionych w tym trybie osób przepisów KN dotyczących tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć edukacyjnych nauczycieli. Przyznane wynagrodzenie nie może być z kolei wyższe niż przewidziane dla nauczyciela dyplomowanego. Ostatni z zapisów odnosi się wyłącznie do granicznej wielkości wynagrodzenia i nie oznacza, że do ww. osób zastosowanie mają inne przepisy o wynagradzaniu zawarte w KN.
Przykład 3
W szkole w K. na stanowisku nauczyciela praktycznej nauki zawodu zatrudniono osobę niebędącą nauczycielem. Czy przysługują jej przewidziane w KN dodatki, np. dodatek motywacyjny?
Zgodnie z art. 7 ust. 1b u.s.o. osobę niebędącą nauczycielem zatrudnia się na zasadach określonych w k.p., z tym że do osób tych stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin edukacyjnych nauczycieli oraz ustala się wynagrodzenie nie wyższe niż przewidziane dla nauczyciela dyplomowanego. Z przytoczonego zapisu wynika, że do ww. osób zastosowanie znajdą przepisy o czasie pracy zawarte w KN. Podobne wnioski w odniesieniu do przepisów traktujących o wynagrodzeniu nie będą uprawnione. Ustawodawca posłużył się bowiem inną konstrukcją językową w odniesieniu do problematyki wynagrodzenia aniżeli w związku z problematyką czasu pracy, co wyraźnie świadczy o braku intencji stosowania przepisów KN przy określaniu wynagrodzenia osób niebędących nauczycielami. Tym samym w zaprezentowanym stanie faktycznym zatrudnianej osobie nie będą przysługiwały m.in. dodatki do wynagrodzenia przewidziane w KN.
Tomasz Biegański