Placówki opiekuńczo-wychowawcze bez KN
Placówki opiekuńczo-wychowawcze bez KN
Po kilku latach prac światło dzienne ujrzała ustawa regulująca problematykę pieczy zastępczej. Ustawa z dnia 09.06.2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. Nr 149, poz. 887), w dalszej części - "uopz", choć już uchwalona, nadal wzbudza emocje.
Skrytykowali ją m.in. przedstawiciele jednostek samorządu terytorialnego, których zdaniem nowe regulacje „uderzą po kieszeni” gminy i powiaty. Do wprowadzonych w życie przepisów nie są też przekonane władze nauczycielskich związków. W tym wypadku kontrowersje budzi zwłaszcza odebranie części pracowników pedagogicznych zatrudnionych w placówkach opiekuńczo-wychowawczych i ośrodkach adopcyjno-opiekuńczych przywilejów, jakie przewiduje KN. Regulacje Karty Nauczyciela będą znajdować zastosowanie do ww. kategorii pracowników jeszcze tylko przez nieco ponad dwa lata.
Ograniczanie roli pieczy instytucjonalnej
Zmiany w nazewnictwie placówek wprowadzone przepisami uopz
|
Obowiązujące nazewnictwo |
Nazewnictwo wynikające z uopz |
|
Publiczne placówki opiekuńczo-wychowawcze wsparcia dziennego |
Placówki wsparcia dziennego |
|
Całodobowe placówki opiekuńczo-wychowawcze typu interwencyjnego |
Placówki opiekuńczo-wychowawcze typu interwencyjnego |
|
Całodobowe placówki opiekuńczo-wychowawcze typu socjalizacyjnego |
Placówki opiekuńczo-wychowawcze typu socjalizacyjnego |
|
Wielofunkcyjne całodobowe placówki opiekuńczo-wychowawcze |
Placówki opiekuńczo-wychowawcze typu socjalizacyjnego, interwencyjnego oraz specjalistyczno-terapeutycznego |
|
Całodobowe placówki opiekuńczo-wychowawcze typu rodzinnego |
Placówki opiekuńczo-wychowawcze typu rodzinnego |
|
Regionalne placówki opiekuńczo-wychowawcze |
Regionalne placówki opiekuńczo-terapeutyczne |
Placówki opiekuńczo-wychowawcze
W uopz wprowadzono przepisy zmierzające do istotnego ograniczenia roli placówek opiekuńczo-wychowawczych w sprawowaniu pieczy zastępczej. Zgodnie z przepisami obowiązującymi dotychczas na podstawie ustawy z dnia 12.03.2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362, z późn. zm.), placówki opiekuńczo-wychowawcze powinny liczyć nie więcej niż 30 dzieci. Uopz tymczasem wprowadza rozwiązania zmierzające do przekształcenia obecnych całodobowych placówek opiekuńczo-wychowawczych typu socjalizacyjnego, interwencyjnego i specjalistyczno-terapeutycznego w mniejsze placówki, dążąc do tego, by warunki życia przez nie oferowane były zbliżone do domowych.
Placówki te, zgodnie z ustawą, mają docelowo liczyć nie więcej niż 14 dzieci. Taki stan ma zostać osiągnięty w okresie 9 lat od dnia jej wejścia w życie. Do tego czasu natomiast w placówce, podobnie jak obecnie, będzie mogło przebywać maksymalnie 30 dzieci. Zgodnie z zamierzeniem ustawodawcy ww. instytucje będą przeznaczone tylko dla dzieci od 10 roku życia, wymagających szczególnej opieki lub działań terapeutycznych, które mają trudności w przystosowaniu się do życia rodzinnego.
Także w przypadku granicy wiekowej przewidziane zostały regulacje przejściowe. Począwszy od dnia wejścia w życie ustawy, we wspomnianych już placówkach opiekuńczo-wychowawczych nie będą mogły być umieszczane dzieci poniżej 7 roku życia, a po upływie 4 lat od dnia wejścia w życie ustawy – poniżej 10 roku życia. Począwszy od dnia 1 stycznia 2015 r. z kolei, przez okres kolejnych 5 lat, na terenie tychże placówek nie będą mogły przebywać dzieci poniżej 7 roku życia, a po tym czasie – dzieci poniżej 10 roku życia. Odstępstwa będą dopuszczalne jedynie w wyjątkowych sytuacjach – gdy przemawia za tym stan zdrowia dziecka lub gdy ma to związek z rodzeństwem.
Regionalne placówki opiekuńczo-terapeutyczne
W uopz pozostawiono instytucję regionalnych placówek opiekuńczo-wychowawczych, które wraz z wejściem w życie ustawy przemianowane zostaną na regionalne placówki opiekuńczo-terapeutyczne. Będą tam umieszczane dzieci wymagające szczególnej opieki, które ze względu na stan zdrowia nie mogą zostać umieszczone w rodzinnej pieczy zastępczej lub w placówce opiekuńczo-wychowawczej. W takiej placówce będzie mogło przebywać w tym samym czasie 30 dzieci.
Do ww. regionalnych placówek opiekuńczo-wychowawczych oraz całodobowych placówek opiekuńczo-wychowawczych w okresie 12 miesięcy od dnia wejścia w życie uopz zastosowanie znajdą przepisy dotychczasowe. Niepubliczne placówki tego typu będą mogły funkcjonować do czasu wygaśnięcia lub rozwiązania umowy o realizacji zadania, którego przedmiotem jest prowadzenie placówki, nie dłużej jednak niż przez okres 5 lat od dnia wejścia w życie uopz.
Placówki wsparcia dziennego
Publiczne placówki opiekuńczo-wychowawcze wsparcia dziennego zostaną przemianowane na placówki wsparcia dziennego. Uopz przewiduje też bardziej znaczące zmiany dotyczące wspomnianych podmiotów. Najwięcej kontrowersji wzbudził zapis, w myśl którego w placówce będzie mogło przebywać w jednym momencie nie więcej niż 30 dzieci, w tym maksymalnie 15 pod opieką jednego wychowawcy. Zważywszy realia funkcjonowania wielu placówek wsparcia dziennego może to oznaczać konieczność ograniczenia liczby korzystających z nich dzieci lub zakładania nowych placówek.
Na jednostkach samorządu terytorialnego ciążyć będzie obowiązek dostosowania organizacji i standardów usług świadczonych przez placówki wsparcia dziennego do wymagań określonych ustawą. Obowiązek ten musi zostać spełniony najpóźniej do dnia 31 grudnia 2012 r. W tym samym terminie wymagania przewidziane ustawą będą musiały spełnić także niepubliczne placówki opiekuńczo-wychowawcze wsparcia dziennego. W przeciwnym razie będą one mogły funkcjonować jedynie przez okres 12 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy.
Ośrodki adopcyjne
Prowadzenie ośrodków adopcyjno-opiekuńczych należało dotąd do zadań własnych powiatu. Ma się to zmienić pod rządami uopz, która to ustawa przewiduje, iż procedury przysposobienia nie będą podlegać rejonizacji, a ośrodki adopcyjne (po taką nazwą funkcjonować będą dotychczasowe ośrodki adopcyjno-opiekuńcze) trafią pod skrzydła samorządu województwa – mimo bowiem sprzeciwu Związku Powiatów Polskich, dopatrującego się w nowych regulacjach powrotu do idei centralizacji, to samorządy województw lub podmioty, którym zlecą one realizację tego zadania poprowadzą ośrodki adopcyjne, realizując w ten sposób zadanie zlecone z zakresu administracji rządowej. Zmianie ulegnie też podmiot odpowiedzialny za wyznaczenie ośrodka adopcyjnego właściwego do prowadzenia banku danych o dzieciach oczekujących na przysposobienie. Odtąd będzie to marszałek województwa, a nie, jak to miało miejsce do tej pory, wojewoda.
Patrząc z perspektywy kandydatów do przysposobienia dziecka najbardziej znaczące wydaje się wprowadzenie obowiązkowego udziału w przeprowadzanym dla nich przez ośrodek szkoleniu. Z obowiązku tego zwolnieni zostali jedynie kandydaci do przysposobienia spokrewnieni albo spowinowaceni z dzieckiem lub sprawujący nad nim rodzinną pieczę zastępczą. W odróżnieniu od pozostałych zadań wykonywanych przez ośrodki, szkolenia przeprowadzane będą odpłatnie, a koszt nie będzie mógł przekroczyć 150 % minimalnego wynagrodzenia za pracę. W uzasadnionych przypadkach, na wniosek kandydata do przysposobienia, ośrodek adopcyjny będzie mógł w całości lub w części zwolnić go z ponoszenia odpłatności za szkolenie.
Interwencyjne ośrodki preadopcyjne
Wraz z wejściem w życie uopz uregulowana zostanie sytuacja ośrodków preadopcyjnych, których prowadzenie zaliczone zostało przez przepisy uopz w poczet zadań własnych samorządu województwa. Ośrodki preadopcyjne istniały dotąd pomimo braku dotyczących ich przepisów szczególnych, co oznacza, że unormowania uopz przyczynią się do umiejscowienia tych instytucji w polskim porządku prawnym. Taki zabieg zdaje się pozostawać w sprzeczności z zamiarem stopniowego odchodzenia od pieczy instytucjonalnej.
Jak jednak przekonuje Marek Bucior, podsekretarz stanu w MPiPS, zakładając prymat rodziny zastępczej nad wszelkiego typu placówkami nie można zlekceważyć potrzeb dzieci, które wymagają szczególnej pomocy w zakresie opieki zdrowotnej. W myśl uopz właśnie dzieci wymagające specjalistycznej opieki, które z tego tytułu nie mogą zostać umieszczone w rodzinnej pieczy zastępczej, umieszczane będą w interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych. W danym ośrodku w tym samym czasie umieścić będzie można nie więcej niż 20 dzieci. Ich pobyt w ośrodku nie może z kolei trwać dłużej niż do ukończenia przez nie pierwszego roku życia.
Nowe regulacje dotyczące pracowników
Status pracowników pedagogicznych
Wszyscy wychowawcy, psychologowie i pedagodzy zatrudnieni przed dniem 01.01.2004 r. w publicznych placówkach opiekuńczo-wychowawczych oraz ośrodkach adopcyjno-opiekuńczych podlegali dotąd przepisom KN. W innej sytuacji były osoby zatrudnione po tym terminie. Z początkiem 2004 r. weszła bowiem w życie ustawa z dnia 27.06.2003 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 137, poz. 1304), która wyłączyła stosowanie przepisów KN w przypadku pracowników pedagogicznych zatrudnionych w publicznych placówkach opiekuńczo-wychowawczych. W kolejnych latach wspomniane przepisy znajdowały zastosowanie jeszcze tylko w odniesieniu do tych pracowników pedagogicznych, których zatrudniono przed dniem wejścia w życie ustawy. W efekcie pracownicy pedagogiczni publicznych placówek opiekuńczo-wychowaw-czych:
- zatrudnieni przed 01.01.2004 r. – podlegali w pełnym zakresie regulacjom KN,
- zatrudnieni po 31.12.2003 r. – podlegali regulacjom ustawy z dn. 21.11.2008 r. o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 223, poz. 1458, ze zm.).
Skutkiem istniejącego podziału była odmienna sytuacja poszczególnych pracowników w zakresie choćby czasu pracy czy zarobków. Zgodnie z art. 42 ust. 1 KN czas pracy pracownika pedagogicznego zatrudnionego w placówce opiekuńczo-wychowawczej w pełnym wymiarze zajęć nie mógł przekroczyć 40 godzin w tygodniu. W ramach tej tygodniowej normy wychowawca realizował zajęcia opiekuńczo-wychowawcze bezpośrednio z dzieckiem w wymiarze 26 godzin, w pozostałym czasie wykonywał natomiast inne czynności wynikające z zadań placówki.
O ile jednak pensum podlegało ewidencji czasu pracy, o tyle pozostałe wykonywane przez wychowawcę czynności nie były ewidencjonowane. Takie rozróżnienie nie dotyczyło tymczasem wychowawców zatrudnionych na podstawie k.p. Nierzadko też inne były w ich wypadku proporcje, jeżeli chodzi o czas poświęcany poszczególnym czynnościom – w ramach 40-godzinnego tygodnia pracy pracownicy samorządowi wykonywali te same zadania co wychowawcy zatrudnieni w oparciu o KN, przy czym często więcej czasu pochłaniała im praca z wychowankami placówki (ośrodka). Istniejące różnice w wynagrodzeniu kształtowały się przy tym na ich niekorzyść.
Uopz znosi dualizm, jaki w zakresie warunków zatrudnienia pracowników pedagogicznych wprowadzono w 2004 r. Oznacza to, iż osoby, które zatrudnione zostały w publicznych ośrodkach opiekuńczo-wychowawczych oraz ośrodkach adopcyjno-opiekuńczych przed dniem 1 stycznia 2004 r. utracą przywileje przewidziane KN. Zgodnie z art. 237 ust. 2 uopz także i one staną się pracownikami samorządowymi w rozumieniu ustawy z dnia 21.11.2008 r. o pracownikach samorządowych (Dz.U. Nr 223, poz. 1458, z późn. zm.). Choć padały propozycje, by takie zapisy znalazły zastosowanie dopiero w roku 2020, ostatecznie okres przejściowy potrwa jedynie dwa lata i zakończy się dnia 31 grudnia 2013 r. W trakcie okresu przejściowego nadzór pedagogiczny w odniesieniu do wciąż jeszcze podlegających przepisom KN przyszłych pracowników samorządowych sprawować będzie wojewoda.
Podczas gdy dla niektórych pracowników nowe regulacje oznaczają utratę określonych przywilejów, dla innych osób mogą się one wiązać z koniecznością uzupełnienia kwalifikacji. Dotyczy to zwłaszcza pracowników zatrudnionych na podstawie dotychczasowych przepisów w placówkach wyszczególnionych w tabeli zamieszczonej na początku nin. omówienia. Jeżeli wspomniane osoby w dniu wejścia w życie uopz nie będą spełniać wymagań kwalifikacyjnych przewidzianych dla zajmowanego przez nie stanowiska, ich dalsze zatrudnianie na tymże stanowisku będzie wprawdzie możliwe, jednak nie dłużej niż przez okres 6 lat.
Pracownicy ośrodków adopcyjno-opiekuńczych
Podmiotom prowadzącym przed dniem wejścia w życie uopz niepubliczne ośrodki adopcyjno-opiekuńcze, w których w 2010 r. przeprowadzono co najmniej 20 procedur adopcyjnych zakończonych przysposobieniem dziecka, marszałek województwa zleci prowadzenie ośrodka adopcyjnego na okres co najmniej 12 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy. Tego dnia likwidacji ulegną z kolei istniejące dotychczas ośrodki adopcyjno-opiekuńcze, a ich pracownicy staną się, co do zasady, pracownikami starostwa powiatowego lub też jednostki organizacyjnej powiatu – jeżeli ta jednostka wyznaczona zostanie na organizatora rodzinnej pieczy zastępczej.
Niektórzy spośród pracowników ww. placówek znajdą zatrudnienie w strukturach samorządowych na szczeblu województwa. Stanie się to udziałem:
- prowadzących postępowania adopcyjne pracowników publicznych ośrodków adopcyjno-opiekuńczych, w których w 2010 r. przeprowadzono co najmniej 10 procedur adopcyjnych zakończonych przysposobieniem dziecka,
- prowadzących postępowania adopcyjne pracowników publicznych ośrodków adopcyjno-opiekuńczych, które to ośrodki prowadziły do dnia wejścia w życie uopz wojewódzki bank danych.
Osoby te staną się pracownikami urzędu marszałkowskiego. Wyjątek mogą stanowić obecni pracownicy zatrudnieni w publicznym ośrodku adopcyjno-opiekuńczym, który do dnia wejścia w życie uopz prowadzić będzie wojewódzki bank danych. O ile bowiem prowadzenie banku danych począwszy od roku 2012 przypadnie w udziale ośrodkowi adopcyjnemu utworzonemu przez marszałka województwa na podstawie art. 241 ust. 1 uopz, osoby te staną się pracownikami nowo utworzonego ośrodka.
Tomasz Biegański