Elastyczna droga do zawodu - zmiany w u.s.o.
Elastyczna droga do zawodu - zmiany w u.s.o.
Z początkiem roku szkolnego 2012/2013 wejdzie w życie reforma, która ma całkowicie odmienić mocno zaniedbane i niepopularne szkolnictwo zawodowe. Zaprojektowane zmiany to pakiet systemowych rozwiązań, którym jedni już wróżą porażkę, a inni umiarkowany sukces. Jednak o tym, czy reforma "zaskoczyła", dowiemy się za kilka lat, kiedy rynek pracy przetestuje umiejętności i przygotowanie zawodowe pierwszego rocznika absolwentów kształconych według nowych programów i egzaminowanych według nowej formuły. Bo nie potrzebowalibyśmy reformy, gdyby test na dziś wypadał dobrze.
Dlaczego reforma?
O upadku szkolnictwa zawodowego mówi się od dawna, a samo zjawisko deprecjacji tego typu kształcenia datuje się już od 1999 r. Rozpoczęta wówczas druga wielka reforma edukacji, autorstwa Mirosława Handke, zakładała m.in. wzrost liczby osób posiadających wykształcenie średnie oraz wyższe. Chciano, by do szkół średnich kończących się maturą trafiało przynajmniej 80% uczącej się populacji. Udało się. Dziś do liceów ogólnokształcących chodzi 44% uczniów, a jeśli do tego dodamy technika i szkoły artystyczne (29%) oraz licea profilowane (6%), to mamy owe 80%. Reszta populacji to uczniowie zasadniczych szkół zawodowych (dane GUS za rok 2009/2010).
Tak niski odsetek wybierających kształcenie w zawodzie to nie tylko wynik rosnących aspiracji edukacyjnych społeczeństwa. To także pochodna negatywnego wizerunku szkół prowadzących takie kształcenie, niskiego często poziomu nauczania, słabej współpracy szkół z pracodawcami i wreszcie niedostosowanej do potrzeb rynku pracy oferty edukacyjnej. Jednym słowem, obecny model szkolnictwa zawodowego w niewystarczającym stopniu przygotowuje młodych ludzi do skutecznego wejścia na rynek pracy. Po części jest za to odpowiedzialny sztywny i odporny na modyfikacje system nabywania i potwierdzania umiejętności zawodowych, który nie jest w stanie reagować na potrzeby pracodawców. Zmienność gospodarki (powstawanie i zanikanie zawodów), globalizacja, rosnący udział handlu międzynarodowego i nowych technologii – to elementy, które w coraz większym stopniu charakteryzują dzisiejszy rynek.
W takich warunkach mobilność geograficzna i zawodowa oraz gotowość do podejmowania dalszego kształcenia, a w razie potrzeby – przekwalifikowania to wymóg współczesności. Nie pasuje do niej dotychczasowa logika: kilkuletni cykl kształcenia w szkole i jeden precyzyjnie zdefiniowany zawód. Autorzy ustawy z dn. 19.08.2011 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 205, poz. 1206) proponują więc nowe podejście: każda ścieżka dojścia do zawodu jest dobra (kształcenie formalne, pozaformalne i nieformalne), bo im więcej kart w ręku ma przyszły pracownik, tym lepiej poradzi sobie na rynku pracy.
Co czeka absolwentów gimnazjum, którzy w 2012 r. wybiorą zawodową ścieżkę kształcenia? Czego będą się uczyć i jakie wymagania będą musieli spełnić? Jak zmieni się egzamin zawodowy? Po tym, jak resort edukacji przedstawił pakiet projektów rozporządzeń dotyczących szkolnictwa zawodowego (dostępny na stronach RCL), coraz mniej pytań pozostaje bez odpowiedzi.
Co po gimnazjum?
W trzeciej klasie gimnazjum uczniowie podejmują jedną z ważniejszych decyzji w życiu szkolnym. Jest nią wybór między dwiema możliwymi ścieżkami edukacyjnymi: kształceniem ogólnym lub kształceniem zawodowym zintegrowanym z kształceniem ogólnym. Istotną rolę ma tu do spełnienia szkolny doradca zawodowy, powołany do tego, by pomóc uczniowi w analizie predyspozycji i umiejętności, a także dostarczyć fachowej informacji o perspektywach zatrudnienia, jakie daje ukończenie określonego kierunku kształcenia.
Od 1 września 2012 r. gimnazjalista, któremu bliższe będą przedmioty zawodowe, będzie miał do wyboru technikum lub zasadniczą szkołę zawodową. Po wejściu w życie reformy funkcjonować będą tylko trzy szkoły ponadgimnazjalne:
1) trzyletnie liceum ogólnokształcące kończące się maturą,
2) czteroletnie technikum umożliwiające uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe i świadectwa dojrzałości – po zdaniu odpowiednich egzaminów,
3) trzyletnia zasadnicza szkoła zawodowa umożliwiająca uzyskanie dyplomu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe po zdaniu egzaminu potwierdzającego te kwalifikacje, a także otwierająca drogę do dalszego kształcenia począwszy od klasy drugiej liceum ogólnokształcącego dla dorosłych.
Tak jak obecnie, ukończenie liceum i technikum będzie równoznaczne z uzyskaniem średniego wykształcenia. Uczeń kończący zasadniczą szkołę zawodową uzyska wykształcenie zasadnicze zawodowe. Nadal będzie mógł podnieść poziom wykształcenia ogólnego, ale jedyną placówką, która zapewni mu taką możliwość, będzie liceum ogólnokształcące dla dorosłych. Dlaczego? Ponieważ wygaszone zostaną obecnie funkcjonujące typy szkół: technikum uzupełniające i liceum uzupełniające, w których dotąd absolwenci zawodówek uzupełniali wykształcenie ogólne. Termin likwidacji tych szkół przedstawiono w poniższej tabeli.
Wygaszanie niektórych typów szkół w latach 2012–2013
|
Szkoła |
Typ szkoły |
Termin wstrzymania naboru do klas I |
|
dla młodzieży |
liceum profilowane uzupełniające liceum ogólnokształcące technikum uzupełniające |
1 wrzesień 2012 |
|
dla dorosłych |
zasadnicza szkoła zawodowa technikum liceum profilowane uzupełniające liceum ogólnokształcące |
1 wrzesień 2012 |
|
dla dorosłych |
technikum uzupełniające |
1 wrzesień 2013 |
Absolwent szkoły zawodowej będzie mógł rozpocząć naukę w liceum ogólnokształcącym dla dorosłych od razu od drugiej klasy tego liceum.
Jednym z celów reformy jest zapobieganie zjawisku przedwczesnego kończenia nauki – dlatego autorzy zmian duży nacisk kładą na stworzenie takiego systemu szkolnictwa, w którym odnajdą się także i ci, którzy z jakichś powodów wcześniej pożegnali się ze szkołą. Zakłada się więc, że osoby, które z przyczyn losowych nie ukończyły gimnazjum, liceum ogólnokształcącego lub technikum powinny mieć możliwość przejścia do tej samej klasy, do której uczęszczały w momencie przerwania nauki. Z kolei uczniowie, którzy zakończyli edukację na którejkolwiek klasie zasadniczej szkoły zawodowej, powinni móc przejść przynajmniej do drugiej klasy liceum dla dorosłych. Szansę na kontynuowanie nauki powinni dostać także uczniowie, którzy nie otrzymali promocji w gimnazjum bądź nie radzą sobie w wybranym zawodzie – dobrym wyjściem z tej sytuacji jest przejście do gimnazjum lub liceum dla dorosłych oraz ewentualne połączenie realizowanego tam kształcenia z uczestnictwem w zawodowym kształceniu w formach kursowych.
Zapewnienie uczniom możliwości zmiany szkoły lub profilu kształcenia w trakcie nauki to krok w dobrym kierunku – może nie tylko pomóc zminimalizować zjawisko porzucania szkoły, ale przed wszystkim stworzy możliwość w miarę wczesnego „prostowania” decyzji edukacyjnych dotyczących wyboru ścieżki kształcenia, których trafność zostanie negatywnie zweryfikowana przez szkolną rzeczywistość.
Zawód – kombinacja kwalifikacji
Fundamentalna zmiana, jaka czeka szkolnictwo zawodowe, to podział każdego zawodu na kwalifikacje, potwierdzane odrębnie w ramach egzaminów zewnętrznych. W ten sposób punkt ciężkości przeniesiony zostanie z zawodu – dotychczas podstawowego pojęcia dla edukacji zawodowej – na kwalifikacje. Dzięki temu waloryzowany będzie nie sam proces uczenia się, lecz jego wymierne rezultaty w postaci nabywanych kolejno kwalifikacji.
Twórcy reformy wierzą, że podział zawodów na kwalifikacje korzystnie wpłynie na ścieżkę edukacyjną uczniów szkół zawodowych, a także na sytuację osób dorosłych, które chcą zwiększyć swoje szanse na rynku pracy.
Obecnie, by „zdobyć zawód”, należy ukończyć pełny – 2, 3-letni w ZSZ, 4-letni w technikum, 3-letni w technikum uzupełniającym lub 1-2,5-letni w szkole policealnej – cykl kształcenia. Praktycznie niemożliwe jest szybkie przekwalifikowanie się czy zmiana zawodu.
W nowym modelu każdy zawód opisany będzie za pomocą niezbędnych do jego wykonywania kwalifikacji – w zależności od zawodu będzie to jedna, często dwie, lub nawet trzy kwalifikacje (kwalifikacje posiadają odpowiednie oznaczenia: K1, K2, K3). Ponieważ w obrębie zawodów pokrewnych wymagane są często te same kwalifikacje, uczeń, którego, szkoła wyposaży w zestaw kilku kwalifikacji, będzie mógł wykonywać więcej niż jeden zawód.
Weźmy dla przykładu dwa zawody z przygotowanego przez resort projektu nowej klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego: elektromechanik i elektryk. Elektromechanik to zawód wymagający opanowania jednej kwalifikacji: montażu i konserwacji maszyn i urządzeń elektrycznych (K1). Z kolei elektryk to zawód dwukwalifikacyjny: pierwsza to montaż i konserwacja maszyn i urządzeń elektrycznych (K1), druga to montaż i konserwacja instalacji elektrycznych (K2). Wspólny dla obu zawodów obszar wiedzy i umiejętności to kwalifikacja nr 1. Uczeń, który potwierdzi na egzaminie trzy ww. kwalifikacje, będzie w pełni przygotowany do wykonywania dwóch zawodów.
Nowa podstawa programowa
Badania potrzeb pracodawców (np. raporty Instytutu Badań Rynku, Konsumpcji i Koniunktur, przeprowadzone w ramach środków pozyskanych z EFS) wskazują na zmiany w oczekiwaniach wobec pracowników. Oprócz dobrego praktycznego przygotowania do wykonywania zawodu pracodawcy w coraz większym stopniu cenią sobie u pracowników takie cechy, jak: umiejętność pracy w zespole, kreatywność i inicjatywę, zdolność analitycznego myślenia i porządkowania informacji, umiejętności informatyczne i matematyczne i wreszcie gotowość do dalszego kształcenia.
W te istotne, oczekiwane na rynku pracy kompetencje „pozazawodowe” wyposażyć ma absolwenta nowa podstawa programowa kształcenia w zawodach – jej projekt (z dn. 15.09.2011 r.) został już udostępniony przez Rządowe Centrum Legislacji. Czym nowa podstawa różni się od dotychczasowych podstaw programowych? Otóż przede wszystkim:
1) integruje i koreluje kształcenie ogólne i zawodowe, zapewniając spójność programową nauczania w gimnazjum i zasadniczej szkole zawodowej oraz technikum – edukacja w szkole ponadgimnazjalnej zamknie rozpoczęty w gimnazjum cykl kształcenia ogólnego;
2) została napisana w języku efektów kształcenia (wymagań) – realizuje tym samym zalecenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie ustanowienia Europejskich Ram Kwalifikacji dla uczenia się przez całe życie (2008/C111/01),
3) opisuje wyodrębnione kwalifikacje w zawodzie – będą one stanowić standard wymagań egzaminacyjnych dla poszczególnych kwalifikacji zawodowych.
Od poprzednich tego rodzaju dokumentów nową podstawę programową różni też konstrukcja. Cechuje ją przede wszystkim trójstopniowy podział efektów kształcenia, których osiągnięcie otwiera drogę do wykonywania wyuczonego zawodu. Należą do nich: wymagania wspólne dla wszystkich zawodów, wymagania wspólne dla zawodów pokrewnych oraz wymagania właściwe dla kwalifikacji wyodrębnionych w danym zawodzie.
Precyzyjnie określono, jakie umiejętności i wiedzę musi opanować każdy uczeń zasadniczej szkoły zawodowej i technikum, a także każdy uczestnik kwalifikacyjnego kursu zawodowego (część II pkt 1 podstawy). Adepci zawodu zapoznają się z zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy, nauczą się, jak podjąć i prowadzić działalność gospodarczą, opanują język obcy i nabędą określone kompetencje personalne i społeczne. Dodatkowo uczeń kształcący się w zawodzie wymagającym posiadania wykształcenia średniego (technikum i szkoła policealna) nauczy się, jak organizować pracę małych zespołów. Powyższe wymagania, jako integralny składnik kształcenia, zostaną uwzględnione w planach i programach nauczania każdej szkoły, a także w programach nauczania realizowanych na kwalifikacyjnych kursach zawodowych.
Od uczniów, którzy wybrali zawody pokrewne, wymagane będzie opanowanie umiejętności wspólnych dla dwóch lub kilku zawodów. W części II pkt 2 podstawy wyodrębniono wymagania wspólne dla zawodów w ramach danego obszaru kształcenia. Tych obszarów jest – zgodnie z Polską Klasyfikacją Działalności – 8, czyli: administracyjno-usługowy, budowlany, elektryczno-elektroniczny, mechaniczny i górniczo-hutniczy, rolniczo-leśny z ochroną środowiska, turystyczno-gastro-nomiczny, medyczno-społeczny i artystyczny. W każdym z nich pogrupowano zawody, za kryterium biorąc wspólne lub zbliżone kwalifikacje niezbędne do ich wykonywania. W przypadku zmiany zawodu na pokrewny nabyte wcześniej kompetencje nie stracą więc aktualności.
Wreszcie podstawa opisuje wymagania właściwe dla kwalifikacji wyodrębnionych w zawodach, jako zasób wiadomości, umiejętności i postaw. Opis każdej z tych kwalifikacji znajduje się w części II pkt 3 podstawy.
Nowa klasyfikacja zawodów szkolnych
Niezbędna będzie też nowa klasyfikacja zawodów szkolnictwa zawodowego, która uwzględni podział zawodów na poszczególne kwalifikacje (projekt z 16.09.2011 r. został już upubliczniony przez Rządowe Centrum Legislacji). Nowa klasyfikacja od swojej poprzedniczki różni się w sposób zasadniczy:
1) wykreślono z niej wiele zawodów – są to zawody, w których kształcenie w ramach systemu oświaty uznano za nieprzydatne (prowadzone jest ono na szczeblu szkolnictwa wyższego, w ramach odpowiednich kierunków), jak i takie, które stanowiły podstawę do wprowadzenia do klasyfikacji nowych zawodów;
2) wprowadzono do niej nowe zawody – niektóre z nich powstały w wyniku grupowania i integrowania zawodów już istniejących;
3) posiada strukturę i układ (nazwy i symbole cyfrowe grup) dostosowane do struktury klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy;
4) napisana została nowym językiem – wyodrębnia i nazywa kwalifikacje w zawodach, umożliwiając tym samym stopniowe nabywanie kompetencji zawodowych;
5) będzie tworzona w inny sposób – nowe zawody będą zgłaszane bezpośrednio przez pracodawców, organizacje branżowe i stowarzyszenia zawodowe, obecnie mogą to robić wyłącznie ministrowie właściwi dla danych zawodów.
Podział zawodów na kwalifikacje, będący fundamentem nowej klasyfikacji, zapewni przejrzystość kompetencji dostępnych na krajowym i europejskim rynku pracy. Możliwe będzie porównywanie osiągnięć edukacyjnych uzyskanych w kraju i za granicą. Zmiany te powinny też korzystnie wpłynąć na sytuację pracodawców i potencjalnych pracowników – elastyczny system kształcenia i egzaminowania umożliwi szybsze dostosowywanie oferty kształcenia do potrzeb rynku pracy, zwiększy mobilność uczniów i absolwentów szkół prowadzących kształcenie zawodowe, umożliwi progresywne nabywanie osiągnięć edukacyjnych niezależnie od wieku i wybranej ścieżki edukacyjnej (formy szkolne i pozaszkolne). Wszystko to powinno wpłynąć na podniesienie jakości kształcenia zawodowego i zwiększyć otwartość systemu edukacji w kontekście uczenia się przez całe życie.
Kwalifikacyjne kursy zawodowe
Absolwent, który ukończy szkołę jako wyuczony elektromechanik, ale nie będzie mógł znaleźć dla siebie miejsca w tym zawodzie, będzie miał szansę dołożyć do swojego portfolio nową kwalifikację (np. K2 z zawodu elektryka) także po ukończeniu szkoły – do tego służyć będą kwalifikacyjne kursy zawodowe prowadzone w formach pozaszkolnych.
Znowelizowane przepisy u.s.o., które zaczną obowiązywać od 1 września 2012 r., definiują kwalifikacyjny kurs zawodowy jako kurs, którego program nauczania uwzględnia podstawę programową kształcenia w zawodach, w zakresie jednej kwalifikacji, którego ukończenie umożliwia przystąpienie do egzaminu potwierdzającego kwalifikacje w zawodzie w zakresie tej kwalifikacji.
Zawodowe kursy kwalifikacyjne zastąpią dotychczasowe szkolne formy uzupełniania kwalifikacji zawodowych: szkoły zawodowe dla dorosłych, technika uzupełniające. Placówki te, jak już wspomniano, zostaną zlikwidowane (ewentualnie zamienione na licea ogólnokształcące dla dorosłych). Pozostaną wprawdzie szkoły policealne, jednak ich oferta adresowana jest wyłącznie do osób posiadających wykształcenie średnie. Poza tym, jak wylicza resort, kształcą one jedynie w 41 spośród 201 zawodów ujętych w klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego.
Daleko większy wybór zawodów, a raczej kwalifikacji, mają prezentować kwalifikacyjne kursy zawodowe. Nad edukacją w systemie formalnym (szkolnym) będą one miały jedną zasadniczą przewagę: zdobycie nowej kwalifikacji będzie możliwe w czasie o wiele krótszym niż w przypadku „tradycyjnego” kształcenia w szkole. Umożliwi to szybkie przekwalifikowanie się, co z kolei zwiększy szanse na rynku pracy.
Zgodnie z art. 68a ust. 2 u.s.o. w brzmieniu nadanym nowelizacją takie kwalifikacyjne kursy zawodowe będą prowadzone przez:
- szkoły prowadzące kształcenie zawodowe: zasadnicze szkoły zawodowe, technika szkoły policealne – zarówno publiczne, jak i niepubliczne o uprawnieniach szkół publicznych,
- publiczne i niepubliczne placówki kształcenia ustawicznego, placówki kształcenia praktycznego, ośrodki dokształcania i doskonalenia zawodowego,
- instytucje rynku pracy, o których mowa w art. 6 ustawy z dn. 20.04.2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2008 r. Nr 69, poz. 415, z późn. zm.), prowadzące działalność edukacyjno-szkoleniową,
- podmioty prowadzące działalność oświatową na zasadach określonych w przepisach ustawy z dn. 02.07.2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz.U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447, z późn. zm.), o której mowa w art. 83 ust. 2 u.s.o.
Rozszerzenie oferty szkół o formy kursowe to pomysł na integrację szkolnych i pozaszkolnych form nauczania, a także bardziej efektywne wykorzystanie posiadanej przez szkoły kadry pedagogicznej i zaplecza techno-dydaktycznego. Zajęcia kursowe obejmowałyby bowiem kwalifikacje należące do tych zawodów, w których kształci szkoła. Za odpowiednie warunki prowadzenia kursów w szkołach odpowiadać będzie ich organ prowadzący, czyli powiat. Środki niezbędne do realizacji tego zadania, w tym na wynagrodzenia nauczycieli, pochodziłyby z dochodów j.s.t.
W prowadzenie kursów zaangażowane będą również centra kształcenia praktycznego i ustawicznego oraz ośrodki zajmujące się doszkalaniem pracowników. Potrzebna będzie więc zmiana obecnych przepisów wykonawczych opisujących warunki ich działania – odpowiedni projekt rozp. jest już dostępny na stronach Rządowego Centrum Legislacyjnego. Uwzględniono w nim m.in. zasady prowadzenia kwalifikacyjnych kursów zawodowych jako formy kształcenia ustawicznego. Nowe przepisy przewidują, że osoby, dla których organizowany będzie taki kurs, nie będą ponosiły żadnych opłat. Długość kursu będzie odpowiadać minimalnej liczbie godzin określonej dla danej kwalifikacji w podstawie programowej oraz liczbie godzin potrzebnej na zrealizowanie treści programowych wspólnych dla wszystkich zawodów oraz wspólnych dla zawodów z danego obszaru kształcenia.
Od świadectwa do dyplomu
Podział zawodów na kwalifikacje, z których każda potwierdzana będzie odrębnie, spowoduje zmianę w organizacji egzaminu zawodowego – uczeń będzie zdawał nie jeden, lecz kilka egzaminów zawodowych. Wyjątkiem będą jedynie te zawody, którym odpowiada jedna kwalifikacja. Dlatego od 1 września 2012 r. przez pojęcie „egzamin zawodowy” rozumieć będziemy „egzamin z zakresu jednej kwalifikacji”.
Taki egzamin będzie organizowany zarówno dla uczniów zasadniczych szkół zawodowych, techników i szkół policealnych, jak i osób, które ukończyły kwalifikacyjny kurs zawodowy. Co istotne, egzaminy będą przeprowadzane w ciągu całego roku szkolnego, w terminie ustalonym przez dyrektora o.k.e. w uzgodnieniu z dyrektorem CKE. Odejście od sesyjnego rytmu zdawania umożliwi cząstkowe potwierdzanie kwalifikacji w toku nauki szkole. Jedyne zastrzeżenie dotyczy uczniów techników – do egzaminu potwierdzającego ostatnią kwalifikację w zawodzie powinni oni przystąpić nie później niż do końca lutego w ostatnim roku nauki. Egzamin będzie też można zdać po zakończeniu szkoły – na zasadach dotyczących egzaminów eksternistycznych.
Osoba, która ukończy kwalifikacyjny kurs zawodowy, otrzyma od organizatora zaświadczenie potwierdzające odbycie wszystkich zajęć. Następnie będzie mogła przystąpić do egzaminu potwierdzającego kwalifikację w zawodzie, przeprowadzanego przez o.k.e. Organizator kształcenia nie później niż do dnia 30 września zgłosi prowadzone kursy do okręgowej komisji.
Deklaracja przystąpienia do egzaminu składana będzie poprzez wypełnienie i przesłanie drogą elektroniczną formularza rejestracji do o.k.e. właściwej ze względu na miejsce zamieszkania zdającego. Do deklaracji dołączy on zaświadczenie o ukończeniu kwalifikacyjnego kursu zawodowego. Oryginały tych dokumentów trzeba będzie złożyć do o.k.e. nie później niż na 2 miesiące przed terminem egzaminu. Uczestnik kursu przystąpi do egzaminu w miejscu wskazanym przez dyrektora o.k.e.
Zdający, który zaliczy egzamin, otrzyma świadectwo potwierdzające nabycie efektów kształcenia właściwych dla danej kwalifikacji.
Uzyskanie świadectwa o nabyciu kwalifikacji to pierwszy krok do dyplomu potwierdzającego posiadanie kwalifikacji do wykonywania danego zawodu. Dyplom otrzyma osoba, która:
1) posiada wymagany dla danego zawodu poziom wykształcenia – wykształcenie zasadnicze zawodowe lub średnie; wynika to stąd, że technika, szkoły zawodowe kształcą w innych zawodach,
2) zdała egzaminy ze wszystkich kwalifikacji wyodrębnionych w danym zawodzie.
Małgorzata Tabaszewska