Ekwiwalent za urlop wypoczynkowy - analiza obowiązujących przepisów
Ekwiwalent za urlop wypoczynkowy - analiza obowiązujących przepisów
Zbliża się koniec roku szkolnego, a co za tym idzie – wakacje nie tylko dla uczniów, ale i dla większości nauczycieli. Ci spośród nich, którzy zatrudnieni są w placówkach feryjnych, mogą liczyć na z górą 2 miesiące urlopu wypoczynkowego. Nieco inaczej sytuacja przedstawia się w placówkach nieferyjnych. Zasady korzystania z urlopów wypoczynkowych są w wypadku zatrudnionych tam nauczycieli bardziej zbliżone do przewidzianych Kodeksem pracy zasad ogólnych.
W praktyce nauczyciele nie zawsze są w stanie przysługujący im urlop wykorzystać. Jeżeli nie zrealizują swoich uprawnień w tym zakresie, mogą niekiedy liczyć na swoistą rekompensatę. W zależności od tego, czy mamy do czynienia z placówką feryjną czy też nieferyjną, w grę wchodzą różne unormowania.
Urlop uzupełniający
Do nauczycieli zatrudnionych w placówkach feryjnych odnosi się regulacja art. 66 ust. 1 KN. Stanowi on, iż szczególne uprawnienia przysługują nauczycielowi, który nie wykorzystał urlopu wypoczynkowego w całości lub w części w okresie ferii szkolnych z powodu:
-
niezdolności do pracy wywołanej chorobą lub odosobnieniem w związku z chorobą zakaźną,
-
urlopu macierzyńskiego,
-
odbywania ćwiczeń wojskowych albo krótkotrwałego przeszkolenia wojskowego.
W takich okolicznościach nauczycielowi przysługuje urlop w czasie roku szkolnego w wymiarze uzupełniającym do 8 tygodni.
Z urlopu uzupełniającego może również skorzystać dyrektor i wicedyrektor szkoły. Z tego typu uprawnieniem mamy do czynienia wówczas, gdy na polecenie lub za zgodą organu prowadzącego szkołę nie wykorzystali oni urlopu w czasie ferii szkolnych z powodu wykonywania zadań zleconych przez ten organ lub prowadzenia w szkole inwestycji albo kapitalnych remontów.
Na urlop uzupełniający nie mogą z kolei liczyć nauczyciele zatrudnieni w placówkach nieferyjnych. KN milczy na temat ich uprawnień w razie niewykorzystania urlopu wypoczynkowego. Tym samym, kierując się treścią art. 91c ust. 1 KN, należy poszukiwać odpowiednich regulacji na gruncie k.p. W omawianym przypadku zastosowanie znajdą zatem przepisy art. 165 i art. 166 Kodeksu. Niemożność rozpoczęcia przez pracownika urlopu w ustalonym terminie (głównie z przyczyn, o których mowa w art. 66 ust. 1 KN) rodzi po stronie pracodawcy obowiązek przesunięcia urlopu na termin późniejszy. Obowiązany jest on także udzielić pracownikowi części urlopu, jeżeli z ww. przyczyn wspomniana część nie została przezeń wykorzystana.
Ekwiwalent
Prócz wymienionych powyżej, szereg innych okoliczności może sprawić, że nauczyciel nie wykorzysta przysługującego mu urlopu wypoczynkowego. W art. 66 ust. 2 KN zawarty został następujący ich katalog:
-
rozwiązanie lub wygaśnięcie stosunku pracy,
-
powołanie do zasadniczej służby wojskowej albo do odbywania zastępczo obowiązku tej służby,
-
powołanie do okresowej służby wojskowej,
-
powołanie do odbywania długotrwałego przeszkolenia wojskowego.
W każdym z wymienionych wypadków nauczycielowi przysługuje ekwiwalent pieniężny za okres niewykorzystanego urlopu. W przypadku placówki feryjnej ekwiwalent przysługuje zatrudnionemu w niej nauczycielowi za nie więcej niż 8 tygodni. W przypadku placówki nieferyjnej z kolei – za nie więcej niż 35 dni roboczych.
Sposób obliczania wielkości ekwiwalentu wskazany został w rozp. MEN z dn. 26.06.2001 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania wynagrodzenia oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy nauczycieli (Dz.U. Nr 71, poz. 737, ze zm.), zw. dalej „rozporządzeniem o ekwiwalencie”. Kluczowe znaczenie dla prawidłowego ustalenia należnej nauczycielowi kwoty ma określenie wymiaru przysługującego mu urlopu wypoczynkowego.
Urlop i ekwiwalent w placówkach feryjnych
Jeżeli w organizacji pracy szkoły przewidziano ferie letnie i zimowe, zatrudnionemu w niej nauczycielowi przysługuje urlop wypoczynkowy w wymiarze, który odpowiada okresowi ferii i w czasie ich trwania. Nauczyciel taki może być zobowiązany przez dyrektora do wykonywania w tym czasie określonych w KN czynności, ale nie mogą mu one zająć więcej niż 7 dni. Należy przy tym pamiętać o konieczności takiego rozłożenia wspomnianych prac w czasie, by nauczyciel mógł skorzystać z nieprzerwanego, co najmniej czterotygodniowego urlopu wypoczynkowego.
Wspomniany nauczyciel uzyskuje prawo do pierwszego urlopu w ostatnim dniu poprzedzającym ferie szkolne. Nie nabędzie zatem tego prawa, jeśli jego stosunek pracy ustanie wcześniej. Nieco inaczej uregulowana została kwestia drugiego i dalszych urlopów. Prawo do nich nauczyciel nabywa w każdym kolejnym roku kalendarzowym.
Przykład nr 1
Pan Andrzej od 10 lat zatrudniony był w szkole podstawowej. W grudniu 2009 r. doszło do rozwiązania stosunku pracy na mocy porozumienia stron. Zatrudnienie ustało przed rozpoczęciem następnego roku kalendarzowego. Pan Andrzej nie nabył tym samym prawa do kolejnego urlopu wypoczynkowego, a co za tym idzie – nie nabył prawa do ekwiwalentu.
Jeżeli nauczyciel został zatrudniony w szkole feryjnej na czas określony na cały rok szkolny, ma prawo do urlopu wypoczynkowego w wymiarze ferii szkolnych i w czasie ich trwania. W sytuacji gdy zatrudniony został na okres krótszy niż 10 miesięcy, prawo do urlopu wypoczynkowego przysługuje mu w wymiarze proporcjonalnym do przewidzianego w umowie okresu prowadzenia zajęć.
Art. 66 KN pośrednio wskazuje, że gwarantowany wymiar urlopu w placówkach feryjnych wynosi 8 tygodni. Wielkość ta dotyczy tych spośród nauczycieli, którzy pozostawali w zatrudnieniu przez cały rok szkolny. W przypadku pozostałych jest ona odpowiednio mniejsza.
Przykład nr 2
Pani Joanna została zatrudniona na zastępstwo w placówce feryjnej w okresie 1.09.2009 r. – 30.04.2010 r. Aby ustalić wymiar przysługującego jej urlopu wypoczynkowego, należy dokonać następujących operacji:
1) podzielić maksymalny, gwarantowany wymiar urlopu (8 tygodni, czyli 56 dni) przez czas trwania zajęć w roku szkolnym (10 miesięcy);
2) otrzymaną w ten sposób liczbę (5,6 dnia) należy pomnożyć przez liczbę miesięcy, w trakcie których pani Joanna pozostawała w zatrudnieniu (8);
3) uzyskany wynik zaokrągla się do wartości wyższej. W tym wypadku jest to liczba 45. Taki właśnie wymiar urlopu przysługuje pani Joannie.
Jak łatwo zauważyć, Pani Joanna nie będzie w stanie skorzystać z urlopu w pełnym, przysługującym jej wymiarze. Nabywa tym samym prawo do ekwiwalentu pieniężnego. Jeżeli w międzyczasie skorzystała z urlopu w trakcie ferii zimowych, przysługujący jej wymiar urlopu należy pomniejszyć o 14 dni. Dopiero tak uzyskana liczba stanowić będzie podstawę do obliczenia ekwiwalentu.
Uwaga:
W przypadku placówek feryjnych do obliczenia wymiaru urlopu nie jest konieczna znajomość wymiaru czasu pracy, w jakim zatrudniony jest nauczyciel. Wszelkie uwagi poczynione przy okazji omawiania przykładu nr 2 pozostają zatem wiążące tak w odniesieniu do nauczycieli zatrudnionych na pełny etat, jak i zatrudnionych w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Urlop i ekwiwalent w placówkach nieferyjnych
Jak już zostało wspomniane, maksymalny wymiar urlopu, na jaki mogą liczyć nauczyciele zatrudnieni w placówkach nieferyjnych, to 35 dni roboczych. Urlop w takim wymiarze przysługuje jednak tylko tym, którzy pozostawali w zatrudnieniu przez cały rok kalendarzowy.
Zgodnie z art. 65 KN, w razie nawiązania lub ustania stosunku pracy w trakcie roku kalendarzowego, prawo do urlopu wypoczynkowego przysługuje w wymiarze proporcjonalnym do przepracowanego okresu. Bardziej szczegółowe regulacje w tym względzie zawiera k.p. I tak art. 1551 § 1 stanowi, że w roku kalendarzowym, w którym ustaje stosunek pracy z pracownikiem uprawnionym do kolejnego urlopu, pracownikowi takiemu przysługuje urlop:
1) u dotychczasowego pracodawcy – w wymiarze proporcjonalnym do okresu przepracowanego u tego pracodawcy w roku ustania stosunku pracy, chyba że przed ustaniem tego stosunku pracownik wykorzystał urlop w przysługującym mu lub w wyższym wymiarze,
2) u kolejnego pracodawcy, w wymiarze:
a) proporcjonalnym do okresu pozostałego do końca danego roku kalendarzowego – w razie zatrudnienia na czas nie krótszy niż do końca danego roku kalendarzowego,
b) proporcjonalnym do okresu zatrudnienia w danym roku kalendarzowym – w razie zatrudnienia na czas krótszy niż do końca danego roku kalendarzowego.
Zasady, o których mowa w pkt. 2, stosuje się odpowiednio także wtedy, gdy pracownik podejmuje pracę u kolejnego pracodawcy w ciągu innego roku kalendarzowego niż rok, w którym ustał jego stosunek pracy z poprzednim pracodawcą.
Ważne!
Jak wskazał SN w uchwale z dnia 10.05.2006 r., III PZP/06, unormowania zawarte w art. 1551 § 1 pkt 1 k.p. stosuje się także do nauczycieli placówek feryjnych, których stosunek pracy ustał. Takim nauczycielom przysługuje zatem ekwiwalent za niewykorzystany urlop wypoczynkowy w wymiarze proporcjonalnym do okresu zatrudnienia w danym roku kalendarzowym.
Przy ustalaniu wymiaru urlopu nauczyciela zatrudnionego w placówce nieferyjnej, każdy miesiąc kalendarzowy zatrudnienia przekłada się na 1/12 maksymalnego wymiaru urlopu. Niepełny kalendarzowy miesiąc pracy zaokrągla się w górę do pełnego miesiąca. Podobnie, niepełny dzień urlopu zaokrągla się w górę do pełnego dnia.
Przykład nr 3
Pani Monika była zatrudniona na pełny etat w przedszkolu. Stosunek pracy uległ rozwiązaniu 15 maja 2010 r. Przysługuje jej zatem 5/12 maksymalnego wymiaru urlopu. Ponieważ uzyskany wynik jest wyższy niż 14, przekłada się to na 15 dni urlopu. Właśnie ta liczba, pomniejszona o liczbę wykorzystanych już przez panią Monikę dni urlopu, będzie stanowiła podstawę obliczenia przysługującego jej ekwiwalentu pieniężnego.
Jeżeli ustanie stosunku pracy u dotychczasowego i nawiązanie takiego stosunku u kolejnego pracodawcy następuje w tym samym miesiącu kalendarzowym, zaokrąglenia do pełnego miesiąca dokonuje tylko dotychczasowy pracodawca. Nauczyciel w placówce nieferyjnej nie może bowiem korzystać z urlopu, którego wymiar w danym roku kalendarzowym przekracza 35 dni roboczych. Ponadto, jeżeli przed ustaniem stosunku pracy wykorzystał on urlop w wymiarze wyższym niż ten, który mu przysługiwał, u kolejnego pracodawcy będzie mu przysługiwał urlop w odpowiednio niższym wymiarze.
Kontynuacja przykładu nr 3
Pani Monika podjęła kolejne zatrudnienie już 17 maja. Do końca roku kalendarzowego pozostała w stosunku pracy z tym samym pracodawcą. Jako że do ustania poprzedniego stosunku pracy i nawiązania kolejnego doszło w tym samym miesiącu, zaokrąglenia do pełnego miesiąca dokonać musiał wyłącznie dotychczasowy pracodawca. W nowym miejscu pracy Pani Monice przysługiwać będzie zatem 7/12 z 35 dni urlopu. Choć uzyskany wynik jest wyższy niż 20, nie będzie on zaokrąglany do wartości wyższej. W przeciwnym razie pani Monika wykorzystałaby w 2010 r. 36 dni urlopu.
Między ustalaniem wymiaru urlopu wypoczynkowego, jaki przysługuje nauczycielom w placówkach nieferyjnych, a dokonywaniem tego w odniesieniu do nauczycieli z placówek feryjnych zachodzi jeszcze jedna, bardzo istotna różnica. O ile w przypadku tych drugich wymiar czasu pracy nie odgrywa żadnej roli, należy brać go pod uwagę, gdy mowa o placówkach nieferyjnych.
Przykład nr 4
Pani Maria pracowała jako nauczyciel w zakładzie poprawczym, w wymiarze 15/25 etatu. Z dniem 19 kwietnia jej stosunek pracy uległ rozwiązaniu. Aby ustalić przysługujący jej wymiar urlopu wypoczynkowego, należy dokonać następujących operacji:
1) przemnożyć 15/25 przez 35 dni; w efekcie daje to 21 dni,
2) przemnożyć 21 dni przez 4/12 (po zaokrągleniu otrzymujemy bowiem 4 miesiące pracy); Pani Marii przysługuje zatem urlop wypoczynkowy w wymiarze 7 dni roboczych.
Do chwili rozwiązania stosunku pracy pani Maria wykorzystała 2 spośród przysługujących jej dni urlopu wypoczynkowego. Może się zatem domagać wypłaty ekwiwalentu pieniężnego za pozostałych 5 dni urlopu.
Na prawo do ekwiwalentu nie ma wpływu fakt pozostawania w więcej niż jednym stosunku pracy. Tyczy się to zarówno nauczycieli zatrudnionych w placówkach nieferyjnych, jak i feryjnych.
Przykład nr 5
Pan Wojciech został zatrudniony na zastępstwo w liceum, w wymiarze 4/18 etatu. Pozostawał w stosunku pracy od 1.09 aż do zakończenia zajęć. W tym samym czasie zatrudniony był też w pełnym wymiarze godzin w innej placówce. Jako że w pierwszej z wymienionych szkół, w związku z ustaniem stosunku pracy, nie skorzystał z przysługującego mu urlopu wypoczynkowego w trakcie ferii letnich, nabył prawo do ekwiwalentu. Celem jego ustalenia maksymalny, gwarantowany wymiar urlopu w placówkach feryjnych (56 dni) pomniejsza się o wymiar już wykorzystanego urlopu (14 dni w czasie ferii zimowych). Uzyskany w ten sposób wynik to nic innego jak ilość dni niewykorzystanego urlopu wypoczynkowego. Panu Wojciechowi przysługuje zatem ekwiwalent pieniężny za 42 dni.
Na zakończenie warto jeszcze wspomnieć o urlopie na żądanie. Nauczycielom zatrudnionym w placówkach nieferyjnych, w odróżnieniu od nauczycieli z placówek feryjnych, przysługuje tego rodzaju urlop, a jego wymiar to 4 dni rocznie. Jeżeli jednak nauczyciel ze wspomnianego urlopu nie skorzysta, nie może liczyć na „rekompensatę” pod żadną postacią – w tym na ekwiwalent pieniężny.
Jak ustalać ekwiwalent
Aby ustalić ekwiwalent pieniężny przysługujący nauczycielowi w zamian za niewykorzystany urlop wypoczynkowy, należy odwołać się do rozporządzenia o ekwiwalencie. Stanowi ono, iż w celu dokonania wspomnianego ustalenia stosowane są zasady obowiązujące przy obliczaniu wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy. Za podstawę ustalenia ekwiwalentu za jeden dzień urlopu wypoczynkowego przyjmuje się wysokość wynagrodzenia przysługującego nauczycielowi za jeden dzień urlopu.
Jak stanowi rozporządzenie, w wynagrodzeniu za urlop wypoczynkowy nauczyciela uwzględnia się:
1) wynagrodzenie zasadnicze,
2) dodatki: za wysługę lat, motywacyjny, funkcyjny oraz za warunki pracy,
3) wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe i godziny doraźnych zastępstw; oblicza się je mnożąc przeciętną miesięczną liczbę godzin z okresu miesięcy danego roku szkolnego poprzedzających miesiąc rozpoczęcia urlopu, a jeżeli okres zatrudnienia jest krótszy od roku szkolnego – z tego okresu, przez godzinową stawkę wynagrodzenia przysługującą w miesiącu wykorzystywania urlopu,
4) dodatek za uciążliwość pracy, o którym mowa w art. 19 ust. 2 pkt 2 KN,
5) dodatkowe wynagrodzenie za pracę w porze nocnej, odrębne wynagrodzenie za zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze wykonywane w dniu wolnym od pracy, a także wynagrodzenie za pracę w święto; wynagrodzenie, o którym mowa w niniejszym punkcie oblicza się, dodając otrzymane wynagrodzenie w poszczególnych miesiącach roku szkolnego, a następnie uzyskaną kwotę dzieli się przez liczbę miesięcy roku szkolnego, poprzedzających miesiąc rozpoczęcia urlopu.
W wynagrodzeniu za urlop wypoczynkowy, o którym mowa powyżej, nie uwzględnia się jednak:
1) wynagrodzenia za czas gotowości do pracy oraz za czas niezawinionego przez pracownika postoju,
2) wynagrodzenia za czas urlopu wypoczynkowego oraz za czas innej usprawiedliwionej nieobecności w pracy,
3) wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną.
Składniki wynagrodzenia, które są określone w stawkach miesięcznych w stałej wysokości, a także składniki wynagrodzenia określone procentowo od tych stawek uwzględniane są w wysokości należnej w miesiącu wykorzystywania urlopu. Powyższa zasada doznaje wyjątku w przypadku dodatku funkcyjnego. Gdy bowiem okres wykonywania zadań lub zajęć uprawniających do niego jest krótszy niż okres roku szkolnego, wysokość dodatku oblicza się, mnożąc otrzymywaną stawkę z tego tytułu przez liczbę miesięcy, w których nauczyciel wykonywał zadania lub zajęcia. Tak uzyskaną kwotę dzieli się przez liczbę miesięcy roku szkolnego poprzedzających miesiąc rozpoczęcia urlopu.
Znajomość przytoczonych powyżej zasad pomaga w ustaleniu ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy. By to uczynić, konieczna jest jednak także znajomość sposobu, w jaki określa się wynagrodzenie za jeden dzień urlopu nauczyciela. W tym miejscu z kolei mamy do czynienia ze zróżnicowaniem – inaczej bowiem dokonuje się obliczeń w przypadku nauczycieli zatrudnionych w placówkach feryjnych, inaczej zaś, gdy chodzi o nauczycieli zatrudnionych w placówkach nieferyjnych. W przypadku pierwszych miesięczne wynagrodzenie obliczone według zasad przytoczonych powyżej należy podzielić przez liczbę 30. W przypadku placówek nieferyjnych miesięczne wynagrodzenie dzielone jest dla odmiany przez 21. Uzyskany wynik to nic innego jak wielkość ekwiwalentu przysługującego nauczycielowi za każdy, niewykorzystany dzień urlopu wypoczynkowego.
Tomasz Biegański